Category: Uncategorized

Tattva Trayam: Sutram 11, 12

11. मूल- नित्यत्वं सर्वकालवर्तित्वम्

भाष्यम् – नित्यत्वमित्यादि । एतद्विरोधिशङ्कामनूद्य परिहरति सर्वकालेत्यादिना ।

12. सर्वकालसत्त्वे जन्ममरणाद्युपपत्तिः कथमिति चेन्न- जन्मं देहसम्बन्धो, मरणं देहवियोगः ।

भाष्यम् –
आत्मा यदि सर्वकालवर्ती, तदा “प्रजापतिः प्रजा असृजत” “सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः” “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” “यतः प्रसूता जगतः प्रसूतिस्तोयेन जीवान् विससर्ज भूम्याम्” इत्यादिश्रुति वाक्यैरुक्तमात्मनो जन्ममरणादिकं कथमुपपद्यत इत्यर्थः । जन्मेत्यादि । तत्रोक्तं मरणं देहवियोग इत्यर्थः । आत्मा नित्यश्चेत् सृष्टेः प्रागेकत्वावधारणं कथमुपपद्येतेति चेन्न, एकत्वं हि नामरूपविभागाभावोऽ तो नानुपपत्तिः । संहारदशायामात्मनोऽ भावे ईश्वरास्योपादानत्वासम्भवोऽ कृताभ्यागमकृतविप्रणाशयोः प्रसङ्गश्च । अत आत्मनित्यत्वमवश्यं स्वीकार्य्यम् । “न जायते म्रियते वा विपश्चित्” “ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशौ” “नित्यो नित्यानाम् ।”

“प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्धयनादी उभावपि।” “न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे” इत्यादय आत्मनित्यत्वप्रतिपादकाः श्रुतिस्मृत्यादयो बहुशः सन्ति।

Tattva Trayam: Sutram 9, 10

9. मूल- आनन्दरूपत्वं सुखस्वरूपत्वम्,

भाष्यम्-

आनन्दरूपत्वमित्यादि। आनन्दरूपत्वं स्वत एवेष्टत्वम् । तच्च स्वभावत एवानुकूलत्वम् ।

अनुकूलं सुखं दुःखं प्रतिकूलमिति स्थिते ।
स्वात्मा स्वस्यानुकूलो हीत्यात्मसाक्षिक एव सः ।।

इत्युक्तप्रकारेण स्वस्य स्वयमेव सुखरूपं भवतीत्यर्थः । एवमात्मस्वरूपं सुखरूपमित्यत्र सुप्तप्रतिबुद्धप्रत्यभिज्ञां प्रमाणमाहप्रबुद्धइत्यादिना 

10. मूल – “सुखमहमस्वाप्सम्” इति प्रतिसन्दधातीति सुखरूपं भवति।

भाष्यम्:

“सुखमहमस्वाप्सम्” इति प्रत्यभिज्ञैवात्र प्रमाणमिति तत्त्वशेखरे स्वयमेवावोचत् सुषुप्तिदशायां परागर्थानुभवाभावात् प्रत्यगर्थस्मरणसद्भावात् सुप्तोत्थितेन परामृश्यमानं सुखं स्वरूपसुखमेव भवेत् । इदानीं यथा सुखं भवति तथाऽस्वाप्समिति “सुखमहमस्वाप्सम्” इति प्रतिसन्धानस्य विषय इति तु न युक्तम्, प्रतिपन्नशरीरस्यातथात्वाद् “मधुरमगायम्” इति प्रतिपत्तितुल्यत्वात् । अमुमर्थ श्रीभाष्ये “एवं हि सुप्तोत्थितस्य परामर्शः सुखमहमस्वाप्सम” इति । अनेन प्रत्यवमर्शेण तदानीं मप्यहमर्थस्यैवात्मनः सुखित्वं ज्ञातृत्वं च ज्ञायते । न च वाच्यं यथेदानीं सुखं भवति, तथा तदानीमस्वाप्समित्येषा प्रतिपत्तिरिति, अतद्रूपत्वात्प्रतिपत्तेरिति भाष्यकारोऽप्याह स्वरूपस्यानुकूलत्वाभावे प्रेमास्पदत्वं न स्यात् । “आश्चर्य्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्” इत्यादिभिश्चायमर्थ सिद्धः । “आर्द्र ज्वलति निर्वाणमयमात्मा” “ज्ञानानन्दमयस्त्वात्मा ।” ज्ञानानन्दैकलक्षणमित्त्यादिश्रुतिस्मृत्यादिष्वात्मनो ज्ञानानन्दरूपत्वं सुस्पष्टम् । एवं प्रकृतेः परत्वोक्तेर्देहात्मवादो निरस्तः । अजडत्वानन्दरूपत्वोक्तेर्जडात्मवादो निरस्तः 

Tattva Trayam: Sutram 8

मूल- अजडत्वं नाम ज्ञानेन विना स्वयमेव प्रकाशमानत्वम्।


भाष्यम्-

अजडत्वमित्यादि । अजडत्वं नामानन्याधीन- प्रकाशत्वं, स्वयं प्रकाशत्वमिति यावत् । स्वयंप्रकाशत्वं च दापस्य दीपान्तरनिरपेक्षत्व व्यवहारहेतुत्ववत् प्रकाशान्तरनिरपेक्षस्व व्यहारहेतुत्वम् । तदेवाह- ज्ञानेनेत्यादिना । “हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः।” “यत्रायं पुरुषः। स्वयं ज्योतिर्भवति विज्ञानघनः” “आत्मा ज्ञानमयः” “तच्च ज्ञानमयं व्यापि” “स्वयंवेद्यमनुपममात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानम्” इति ।

Tattva Trayam: Sutram 7

७. एवं युक्तीनां बाधसम्भावनायामपि शास्त्रबलेनात्मा देहादिविलक्षणः सिद्ध्यति

भाष्यम्:
बाधसम्भावनायामपीत्युक्त्या सर्वथा बाधोद्भावनं केनापि न शक्यते कर्तुम् । तदुद्भावनेऽपि अस्यार्थस्य श्रुतिस्मृत्यादिसकलशास्त्रसिद्धत्वाच्छास्त्रमेवामुमर्थ साधयतीत्यभिप्रायः सूचितः ।

“पञ्चविंशोऽयं पुरुषः” “पञ्चविंश आत्मा भवति”

“भूतानि च कवर्गेण चवर्गेणेन्द्रियाणि च ।
टवर्गेण तवर्गेण ज्ञानगन्धादयस्तथा।
मनः पकारेणैवौक्तं फकारेण त्वहंकृति।
बकारेण भकारेण महान्प्रकृतिरुच्यते। आत्मा तु स मकारेण पञ्चविंशः प्रकीर्त्तितः ।
यः परः प्रकृतेः प्रोक्तः पुरुषः पञ्चविंशकः ।
स एव सर्वभूतात्मा नर इत्यभिधीयते । आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।।
प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु।
पिण्डः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः ।।
ततोऽहमितिकुत्रैतां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ।
किं त्वमेतच्छिरः किन्तु शिरस्तव तथोदरम् ।।
किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत्किं महीपते।
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः ।।
कोऽहमित्येव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव ।
पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः ।।
अहं ममैतदित्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् ।
आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक्स्थिते ।।
अनात्मन्यात्मभावं वा कः करोति कलेवरे ।”

इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिसकलशास्त्रप्रतिपन्नमात्मनो देहादिविलक्षणत्वं दुरपह्नवमित्याशयेन शास्त्रबलेनात्मा देहादिविलक्षणः सिद्ध्यतीति सुनिश्चयमनेनोक्तम्

Tattva Trayam: Sutram 6

एवमत्रापि प्रत्येकनिरासे क्रियमाणे ग्रन्थविस्तरो भवेदिति मन्दमतीनां प्रतिपत्त्यर्थं देहादिकं समुच्चित्योपादाय तत आत्मनो वैलक्षण्यं कैश्चिद्युक्तिविशेषैः सुग्रहमाह- देहादीनामित्यादिना ।

६. देहादीनां मम देहादिकमित्यात्मनः पृथगुपलभ्यमानत्वात्, इदमित्युपलभ्यमानत्वात्, आत्मनोऽहमित्युपलम्भात्; अस्य कदाचिदुपलम्भादात्मनः सर्वदोपलम्भात् । एतेषामनेकत्वादात्मन एकत्वादात्मैतेभ्यो विलक्षणः स्वीकार्य्यः

भाष्यम्

देहादीनां मम देहो ममेन्द्रियं मम प्राणो मम बुद्धिरिति ममताबुद्धिव्यवहार विषयतयाऽ हमर्थात्पृथगुपलम्भात्, आत्मनोऽह- मर्थत्वेनोपलम्भाच्वेत्यर्थः । अस्येत्यादि अस्येति देहेन्द्रियादिकं परामृश्यते । देहस्य कदाचिदुपलम्भः कदाचिदनुपलम्भश्च जाग्रद्दशायां स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्यहम्बुद्धिव्यवहारविषयतयाऽऽत्मत्वेन भासमानस्यापि सुषुप्तिदशायां तथाऽनुपलम्भः । आत्मनः सदोपलम्भश्च सुषुप्तेः प्रागेतत्सर्वं जानन्नहं सुषुप्तौ मम शरीरमपि न जानामीति प्रत्यभिज्ञोदयाद् उभयावस्थायामपि देहातिरिक्तः कश्चनात्माऽस्तीत्युपलम्भः ।

अथवा जन्ममरणभाक्त्वेन देहस्य कदाचिदुपलम्भः कदाचिदनुपलम्भः । मया जन्मान्तरे कृतस्य फलमिदमिति लोक व्यवहारेणात्मनो जन्ममरणादिरहिततया सदोपलम्भः । एवं चक्षुरादिरूपेणोपलभ्यमानानामिन्द्रियाणामन्धबधिराद्यवस्थायामनुपलम्भात्, संकल्पादिहेतुतयोपलभ्यमानस्य मनसः कदाचिन्मूढतयाऽनुपलम्भात्, उच्छ्‌वासनिश्वासाभ्यामुपलभ्यमानस्य प्राणस्य कदाचिन्मोहाद्यवस्थायां रक्तस्पर्शाद्यनुमेयतयाऽ नुपलम्भात्, विषयग्रहणवेलायामुपलभ्यमानस्य ज्ञानस्य विषयग्रहणाभावदशायामनुपलम्भात्, आत्मनस्तु प्राक् चक्षुः श्रोत्राभ्यां सुसम्पन्नोऽहमिदानीमन्धो जातो बधिरो जातः पूर्वं सुविशदमनस्क इदानीं न किञ्चिज्जानामि, तदानीमहं निष्प्राण इदानीं सप्राणो जातः, मम प्राग् ज्ञानमजनि इदानीं नष्टमित्येतेषामुपलम्भदशायामनुपलम्भदशायां चाविशेषेणोपलभ्यमानत्वात् ।

एतेषामित्यादि । अत्रैतच्छब्देन देहादयः परामृश्यन्ते । देहास्यानेकत्त्वमनेकावयवसङ्घातात्मकत्वम् । इन्द्रियाणामनेकत्वं चक्षुः – श्रोत्रादिव्यक्तिभेदेन । मनसोऽनेकत्वं, मनोबुद्धिचित्ताहङ्कारभेदेन । प्राणस्यानेकत्वं, प्राणापानादिभेदेन । बुद्धेरनेक्वं ज्ञानभेदेन । एवं देहादेरेकैकस्यैवानेकत्वाद् अहंबुद्धिव्यवहारार्हस्यात्मन एकत्वात् । देहादिप्रकारस्य स्वात्मनः प्रकारस्य च निरूपणे आत्मा देहादिभ्योऽन्य एव स्वीकर्तव्य इत्यर्थः। एवं युक्तिभिः साधितमर्थं शास्त्रेण दृढीकरोति- एवमित्यादिना ।

Tattva trayam: Sutram 5

तत्र प्रथममात्मनो देहिदिवैलक्षण्यशोधनाय तज्जिज्ञासुप्रश्नमनुभाषते। आत्मस्वरूपमित्यादिना ।

आत्मस्वरूपं कथं देहादिविलक्षणमिति चेद् ?

भाष्यम्-
तत्र प्रथममात्मनो देहिदिवैलक्षण्यशोधनाय तज्जिज्ञासुप्रश्नमनुभाषते। आत्मस्वरूपमित्यादिना । अयमर्थस्तत्त्वशेखरे स्वयमेव विस्तरेणोक्तः । तत्र हि देहस्यानेकावयवसङ्घा- तात्मकतां सिद्धम् । तत्र सर्वेषामवयवानां चैतन्यमस्ति चेदनेकचेतनोपलब्धिप्रसङ्गः अवयवानां परस्परमविवादनियमः तत्र ममत्वबुद्धिर्ममताव्यवहारश्च न सम्भवति, एकैकावयवस्यैव चैतन्याङ्गीकारे तद्विच्छेदेऽवयवान्त रानुभूतं न स्मरेत्, पश्चादहंकार- बुद्धिव्यवहारौ ममताबुद्धिव्यवहारौ च न स्युः, सर्वशरीरव्यापि- सुखदुःखानुभवश्च न स्यात् । ‘शरीरं नावयवसङ्घातात्मकमपि त्ववयवि, तत्र चैतन्यं स्वीकार्य्यम्’ इति तु न युक्तम्, उपलम्भानुपपत्त्यभावेनावयविस्वीकारानुपपत्तेः । किञ्चबालदेहोऽहं मन्दज्ञानः, युवदेहोऽहं बहुज्ञानः, मम शरीरमिति शरीरादह- मर्थयोर्जायमानौ भेदप्रतिपत्तिव्यवहारौ न स्याताम् । न च भमायमात्मेत्यत्रेव तावमुख्याविति युक्तम् । मुख्यत्वे बाधकाभावात् । अन्यथाऽहम्बुद्धेः शरीरमेव विषय इति स्वीकारेऽपि श्रुतितदर्थापत्तिभ्यां देहातिरिक्तो देहान्तरपरिग्रहयोग्य आत्मा सिद्ध्यति ।

बाह्येन्द्रियाण्यपि नात्मा, एकस्यैव सर्वेद्रियविषयज्ञानात् । एवमनाङ्गीकारे योऽहममुमर्थमपश्यं सोऽहं स्पृशामीति प्रतिसन्धानानुपपत्तिः । यदि चक्षुरेवात्मा, तर्हि अन्धो रूपं न स्मरेत्। यदि श्रोत्रमात्मा, तदा बधिरः शब्दं न स्मरेत् । एवमिन्द्रियान्तराणमात्मत्वेऽ प्यनुपपत्तिर्द्रष्टव्या । नाप्यन्तःकरणात्मा, स्मर्तुः स्मरणादिकार्य्यस्य करणतया कल्पितमिदमेव स्मरतीति स्वीकारासम्भ्रमात्, स्मरणस्य कारणाभावात् । न च करणमपीदमेवः, विरोधात् । अन्यत्किञ्चित्करणमिति चेत् ? तद्यदि वाह्यकरणं तदा तच्छून्यो न स्मरेत् । यद्यन्तःकरणं; तदात्मनो मन इति नाम कृतं स्यात् । यद्यन्तःकरणमनपेक्षितं तदेन्द्रियार्थसम्बन्धकाले सर्वदा ज्ञानमुत्पद्येत, तस्मान्मनश्च नात्मा; सङ्घातरूपत्वाहेहात्मपक्षोक्तदूषणानामत्रापि प्रसङ्गात् । ज्ञानं नात्मा; मम ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमिति क्षणिकत्वेनात्मधर्मत्वेन चोपलम्भात्स्थिरः कश्चनात्माऽस्तीति पूर्वेद्युर्द्दष्टवानयमद्य पश्यामीति प्रत्यभिज्ञया सिद्धमिति विस्तरेणोक्तम् ।

Tattva Trayam: Sutram 4

4. आत्मस्वरूपं “गत्वागत्वोत्तरोत्तरम्” इत्युक्तप्रकारेण देहेन्द्रिय-मनः-प्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमजड़मानन्दरूपं नित्यमण्वव्यक्तमचिन्त्यं निरवयवं निर्विकारं ज्ञानाश्रय ईश्वरस्य नियाम्यं धार्यं शेषम् ।

भाष्यम्:
अथ किमस्यात्मनः स्वरूपमित्याशंकायामात्मस्वरूपलक्षणमाह आत्मस्वरूपमित्यादिना श्रुतिस्मृत्यादिषु कस्यचित् प्रमाणस्योपादानौचित्येऽपि दिव्यसूरिवचनोपादानं तत्वप्रतिपादक श्रुतिस्मृत्यादिभ्यस्तत्त्वदर्शिप्रधानस्यदिव्यसूरेर्वचनमेव तन्निर्णयस्य मुख्यप्रमाणमिति ज्ञापनार्थम्, “भवन्ति लीलाविधयश्च वैदिकास्त्वदीयगम्भीरमनोऽनुसारिणः” इति परमाचार्यवचनम् । स्वरूपं स्वं रूपम, असाधारणाकार इति यावत् । “गत्वागत्वोत्तरोत्तरम् ।” इति अन्नमयप्राणमयमनोमयेभ्य उत्तरमित्यर्थः । देहेन्द्रियमनः प्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमित्यत्र बुद्धिपदेन किं महदनुगृहीतमन्तःकरणमुच्यते किं वा ज्ञानमुच्यते इति चेत्? अत्र ज्ञानं विवक्षितन्तत्त्वशेखरे देहादिवैलक्षण्याभिधानसमये तथाऽभिधानात् । “देहेन्द्रियमनः प्राणधीभ्योऽन्य” इति यामुनाचाय्यैरुक्तम् ।

उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति त्रिधा तत्त्वनिर्णयक्रमः । तत्र चिदचिदीश्वर इति तत्त्वत्रयमुद्दिश्योद्देशक्रमेण तेषां स्वरूपशोधनं कर्तुं विचार्य्य प्रथमं चिच्छब्दनिर्दिष्टस्यात्मनः स्वरूपशोधनमुपक्रम्य देहेन्द्रियमनः प्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमित्यारभ्य शेषमित्यन्तं स्वरूपलक्षणमुक्तम् । अथ तत्परीक्ष्यते ।

Tattva Trayam: Sutram 3

3. चिदित्यामोच्यते

    भाष्यम्-

    उद्देशक्रमेण तत्त्वत्रयस्य च स्वरूपस्वभाव- विशेषानुपपादयितुं प्रथमं चित्तत्त्वोपपादनमुपक्रमतेचिदिति ।

    मध्यवीथीभट्टार्य्यकृष्णपादप्रभृतय आचार्यास्तत्त्वत्रयोपपादनसमयेऽचित्तत्त्वमुपक्रम्याभिदधुः। अयं चित्तत्त्वमुपक्रम्याभिदधाति, अस्यायमभिप्रायः अचित्तत्वस्य हेयतया ज्ञातव्यत्वादीश्वरस्योपादेयतया ज्ञातव्यत्वाद् एवमुभयोरपि तावयोर्ज्ञातुरधिकारिणश्चेतनस्य स्वरूपस्य प्रथमं ज्ञातव्यत्वादिति । तथाऽभिदधतां तेषामाशयस्तु प्रकृतेर्ज्ञानाभावे आत्मनः प्रकृतेः परत्वज्ञानासम्भवात् प्रथमतः प्रकृर्ति ज्ञात्वाऽनन्तरं तदन्तरर्वर्तिनमात्मानं ज्ञात्वा तदन्तर्यामिणः शरीरस्यात्मवदुभया- भिमानिन ईश्वरस्य स्वरूपज्ञानं बुद्धयारोहणक्रमेण सम्पादनीयमिति अचिदुपक्रमेणाभिधानम् अन्नमयारभ्यानन्दमयपर्यन्तमारोह- क्रमेणाभिदधत्याः श्रुतेर्मर्यादाऽनुगुणम्, चिदुपक्रमेणामिधानं च ‘भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा ।’ इत्यादिश्रुत्यनुगुणम् । तस्मात् क्रमद्वयं च वेदान्तसिद्धम् । “चिदचिदीश्वरतत्स्वभाव” इति यामुनाचार्यवचनम् । “अशेषचिदचिद्वस्तुशेषिण’ इति भाष्यकार- वचनं च कोटिद्वयानुगुणम् । चिदुपक्रमयोजनाऽ क्षरस्वरससिद्धा। अचिदुपक्रमयोजनाऽपि अक्षरानुगुणैव तथा हि चिदुपक्रमस्तु समस्तपदत्वाद् द्वन्द्वसमासे अल्पाच्तरस्याभ्यर्हितस्य च पूर्वनिपा- तोऽनुशासनसिद्धः । तत्राभ्यर्हितत्वादल्पाच्तरत्वाच्च चिच्छब्दः पूर्वं निपातितः । अभ्यर्हितेश्वरवाचकशब्दाच्चेतन्वाचकचिच्छब्दस्य पूर्वनिपातश्चाल्पाच्तरं पूर्वमित्यनुशासनसिद्धः । एवं क्रमद्वयमपि वेदवैदिकपरिगृहीतत्वान्मुख्यमेव ।

    चिच्छब्दस्य “प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतना’ इति ज्ञानवाचिशब्दैः सह पठितत्वाज् ज्ञानाश्रयवस्तुनि प्रसिद्धिप्राचुर्याभावाच्च “क्षरात्मानावीशते देव एकः” ‘य आत्मानमन्तरो यमयति यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरम्” “आत्मा शुद्धोऽ क्षरः” “आत्माज्ञानमयोऽमल” इतिश्रुतिस्मृतिष्वनेकत्रोक्तत्वाज्जीवे प्रसिद्धिप्राचुर्यवता आत्मशब्देन चिच्छब्दं व्याचकारचिदित्यात्मेति ।

    Tattva Trayam: Sutram 2

    2. तत्त्वत्रयं चिदचिदीश्वरश्च ।

    भाष्यम्:

    किं तत् तत्त्वत्रयमित्यादि । चित् चैतन्याधारो वस्तु । अचित् चैतन्यानाधारो वस्तु । ईश्वरः न योगवैशेषिकाद्यभिहिततत्त्वनिष्ठैरभिधीयमानः पुरुषविशेषो भवति, किन्तु वेदान्तेष्वभिहितश्चिदचिन्नियन्ता “क्षरं प्रधानममृताक्षरहरः” “क्षरात्मानावीशते देव एकः” “प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश’ इति श्रूयते ।

    Tattva Trayam: Sutram 1 (Chit Prakaranam)

    मूल- मुमुक्षोश्चेतनस्य मोक्षोत्पत्तौ तत्त्वत्रयज्ञानमपेक्षितम् ।

    भाष्यम्-

    मुमुक्षुर्मोक्षेच्छावान् संसारविमोचनेच्छावानिति यावत्। मुमुक्षोः इत्यनेन संसारनिवृत्ताविच्छोत्पत्तिर्दुर्लभेति सूच्यते। एतदिच्छाऽनुत्पत्तेरेव ह्यनादिकालं सम्सरत् । उज्जिजीवयिषुः सर्वेश्वरोऽप्येतदिच्छोत्पत्तिपर्यन्तं विलम्बते संसारं द्रढ़यितुमिच्छां कुर्वत आत्मनस्तन्निवृत्ताविच्छोत्पत्तिर्दुर्लभा खलु, इदानीमस्य चेतनोक्तिरपि साभिप्राया; सचाभिप्रायः – ‘चैतन्यप्रयोजनसिद्धयुपक्रम इदानीमेव’ इति, अनादिकालं व्यर्थमेव जातम् चैतन्यमुज्जीवनानुपयुक्तत्वात्। अथ संसारनिवृत्तीच्छा च निरस्तातिशयाह्लादसुखभवैकलक्षणाया भगवत्प्राप्तेरुपयुक्ता । ‘लक्ष्मीकान्तमेकमेव विषयीकरोति यत् तदेव हि ज्ञानम्‘, आत्मप्राप्त्यर्था संसारनिवृत्तीच्छा तु विपरीतज्ञानकार्यम् । तस्माद्भगवत्प्राप्ति विरोधिनः संसारस्य विमोचन इच्छावतोऽधिकारिणस्तादृशमोक्षरूपपुरुषार्थसिद्धौ तत्त्वज्ञानमपेक्षितमित्यर्थः ।

    न च तत्त्वज्ञानोत्पत्तेः प्राक् कथं मुमुक्षेति वाच्यम्। “परीक्ष्य लोकान्” “जायमानम्” इत्यादि श्रुतिस्मृत्युक्तप्रक्रियया तत्सम्भवात् । तत्त्वज्ञानस्यावश्यापेक्षितत्वोक्त्या तत्त्वज्ञानान्मोक्ष इति नियमः स्मारितः, तत्त्वज्ञानान्मोक्ष इत्येतत्सकलसिद्धान्तसाधारणम्; मोक्षतत्त्वयोरेव हि विप्रतिपत्तिः । नन्वेवं ज्ञानान्मोक्ष इति नियमस्वीकारे ।

    पशुर्मनुष्यः पक्षीवा ये च वैष्णवसंश्रयाः । तेनैव ते प्रयास्यन्ति त‌द्विष्णोः परमंपदम् ।।
    यं यं स्पृशति पाणिभ्यां यं यं पश्यति चक्षुषा ।
    स्थावराण्यपि मुच्यन्ते कि पुनर्बान्धिवा जनाः ।।

    इति ज्ञानायोग्यतिर्यक्स्थावराणामपि वैष्णवसम्बन्धेन मोक्षसिद्धिप्रतिपादकवचनानां वैयर्थ्यं स्यादिति चेन्न, तेषां मुमुक्षुत्वाभावात् । प्रकृतेमुमुक्षोश्चेतनस्य मोक्षसिद्धौ तत्त्वज्ञानमपेक्षितमित्युक्तम् । तत्र मुमुक्षुत्वतत्त्वज्ञानयोरुभयोरभावेऽपि तदुभयपरिपूर्णस्य कस्यचिद्वैष्णवस्याभिमान एव कायर्यकर इत्युक्तम्।
    अतोऽभिमानिनोज्ञानविशेषं दृष्ट्वाऽभिमानान्तर्भूतस्यास्येश्वरः कार्य करोतीति ज्ञानान्मोक्ष इत्येतन्त्रियमस्तत्र सद्वारकस्सिध्यति । तत्त्वज्ञानमित्यनुक्त्‌वा तत्त्वत्रयज्ञानमित्युक्तत्वाद् न्यूनाधिकतत्त्वान्यभिदधतां बाह्यकुदृष्टीनां मतं प्रतिक्षिप्तम् । अनेन तत्त्वत्रयमितिनिर्णयकरणे प्रमाणं निर्दोषप्रमाणभूतो वेदान्तः । तत्र ‘भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा ।’ इति भोक्तृभोग्यप्रेरयितृशब्दै: चिदचिदीश्वरात्मकतत्त्वानि त्रीण्यभिहितानि । तस्माद्वेदान्तप्रतिपाद्यं तत्त्वत्रयमिति निश्चित्य मोक्षसिद्धी तत्वत्रयज्ञानमपेक्षितमित्युक्तम् ।

    ननु “तमेवं विद्वानमृत इह भवति” “नान्यः पन्था अयनाय विद्यते” इति वेदान्तैर्भगवत्तत्त्वज्ञानस्यैव मोक्षोपायत्वमभिहितम् । अनेन तत्त्वान्तरपरिज्ञानस्यापि मोक्षोपायत्वं कथमुच्यत इति चेत् ? भगवत्तत्वस्य सकलचेतनाचेतनविलक्षणत्वेन तेषां कारणत्वेन व्यापकत्वेन धारकत्वेन शेषित्वेन च ज्ञातव्यतया तत्त्वान्तराभावे ईश्वरस्यैव ज्ञानासम्भवात् तत्त्वत्रयज्ञानापेक्षा निरबाधा।

    “भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा ।” “पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्त्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति” इतिश्रुतेरयमेवाशयः । अन्यथा तमेवं विद्वानितिश्रुतिविरोधापत्तेः । अत एवमेव तच्छ्रुतिच्छाययाऽभिहितम् । तस्मान्न वेदान्तविरोधप्रसङ्गावकाशः ।