ramanujramprapnna

Tattva Trayam: Sutram 7

७. एवं युक्तीनां बाधसम्भावनायामपि शास्त्रबलेनात्मा देहादिविलक्षणः सिद्ध्यति

भाष्यम्:
बाधसम्भावनायामपीत्युक्त्या सर्वथा बाधोद्भावनं केनापि न शक्यते कर्तुम् । तदुद्भावनेऽपि अस्यार्थस्य श्रुतिस्मृत्यादिसकलशास्त्रसिद्धत्वाच्छास्त्रमेवामुमर्थ साधयतीत्यभिप्रायः सूचितः ।

“पञ्चविंशोऽयं पुरुषः” “पञ्चविंश आत्मा भवति”

“भूतानि च कवर्गेण चवर्गेणेन्द्रियाणि च ।
टवर्गेण तवर्गेण ज्ञानगन्धादयस्तथा।
मनः पकारेणैवौक्तं फकारेण त्वहंकृति।
बकारेण भकारेण महान्प्रकृतिरुच्यते। आत्मा तु स मकारेण पञ्चविंशः प्रकीर्त्तितः ।
यः परः प्रकृतेः प्रोक्तः पुरुषः पञ्चविंशकः ।
स एव सर्वभूतात्मा नर इत्यभिधीयते । आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।।
प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु।
पिण्डः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः ।।
ततोऽहमितिकुत्रैतां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ।
किं त्वमेतच्छिरः किन्तु शिरस्तव तथोदरम् ।।
किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत्किं महीपते।
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः ।।
कोऽहमित्येव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव ।
पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः ।।
अहं ममैतदित्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् ।
आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक्स्थिते ।।
अनात्मन्यात्मभावं वा कः करोति कलेवरे ।”

इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिसकलशास्त्रप्रतिपन्नमात्मनो देहादिविलक्षणत्वं दुरपह्नवमित्याशयेन शास्त्रबलेनात्मा देहादिविलक्षणः सिद्ध्यतीति सुनिश्चयमनेनोक्तम्

Tattva Trayam: Sutram 6

एवमत्रापि प्रत्येकनिरासे क्रियमाणे ग्रन्थविस्तरो भवेदिति मन्दमतीनां प्रतिपत्त्यर्थं देहादिकं समुच्चित्योपादाय तत आत्मनो वैलक्षण्यं कैश्चिद्युक्तिविशेषैः सुग्रहमाह- देहादीनामित्यादिना ।

६. देहादीनां मम देहादिकमित्यात्मनः पृथगुपलभ्यमानत्वात्, इदमित्युपलभ्यमानत्वात्, आत्मनोऽहमित्युपलम्भात्; अस्य कदाचिदुपलम्भादात्मनः सर्वदोपलम्भात् । एतेषामनेकत्वादात्मन एकत्वादात्मैतेभ्यो विलक्षणः स्वीकार्य्यः

भाष्यम्

देहादीनां मम देहो ममेन्द्रियं मम प्राणो मम बुद्धिरिति ममताबुद्धिव्यवहार विषयतयाऽ हमर्थात्पृथगुपलम्भात्, आत्मनोऽह- मर्थत्वेनोपलम्भाच्वेत्यर्थः । अस्येत्यादि अस्येति देहेन्द्रियादिकं परामृश्यते । देहस्य कदाचिदुपलम्भः कदाचिदनुपलम्भश्च जाग्रद्दशायां स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्यहम्बुद्धिव्यवहारविषयतयाऽऽत्मत्वेन भासमानस्यापि सुषुप्तिदशायां तथाऽनुपलम्भः । आत्मनः सदोपलम्भश्च सुषुप्तेः प्रागेतत्सर्वं जानन्नहं सुषुप्तौ मम शरीरमपि न जानामीति प्रत्यभिज्ञोदयाद् उभयावस्थायामपि देहातिरिक्तः कश्चनात्माऽस्तीत्युपलम्भः ।

अथवा जन्ममरणभाक्त्वेन देहस्य कदाचिदुपलम्भः कदाचिदनुपलम्भः । मया जन्मान्तरे कृतस्य फलमिदमिति लोक व्यवहारेणात्मनो जन्ममरणादिरहिततया सदोपलम्भः । एवं चक्षुरादिरूपेणोपलभ्यमानानामिन्द्रियाणामन्धबधिराद्यवस्थायामनुपलम्भात्, संकल्पादिहेतुतयोपलभ्यमानस्य मनसः कदाचिन्मूढतयाऽनुपलम्भात्, उच्छ्‌वासनिश्वासाभ्यामुपलभ्यमानस्य प्राणस्य कदाचिन्मोहाद्यवस्थायां रक्तस्पर्शाद्यनुमेयतयाऽ नुपलम्भात्, विषयग्रहणवेलायामुपलभ्यमानस्य ज्ञानस्य विषयग्रहणाभावदशायामनुपलम्भात्, आत्मनस्तु प्राक् चक्षुः श्रोत्राभ्यां सुसम्पन्नोऽहमिदानीमन्धो जातो बधिरो जातः पूर्वं सुविशदमनस्क इदानीं न किञ्चिज्जानामि, तदानीमहं निष्प्राण इदानीं सप्राणो जातः, मम प्राग् ज्ञानमजनि इदानीं नष्टमित्येतेषामुपलम्भदशायामनुपलम्भदशायां चाविशेषेणोपलभ्यमानत्वात् ।

एतेषामित्यादि । अत्रैतच्छब्देन देहादयः परामृश्यन्ते । देहास्यानेकत्त्वमनेकावयवसङ्घातात्मकत्वम् । इन्द्रियाणामनेकत्वं चक्षुः – श्रोत्रादिव्यक्तिभेदेन । मनसोऽनेकत्वं, मनोबुद्धिचित्ताहङ्कारभेदेन । प्राणस्यानेकत्वं, प्राणापानादिभेदेन । बुद्धेरनेक्वं ज्ञानभेदेन । एवं देहादेरेकैकस्यैवानेकत्वाद् अहंबुद्धिव्यवहारार्हस्यात्मन एकत्वात् । देहादिप्रकारस्य स्वात्मनः प्रकारस्य च निरूपणे आत्मा देहादिभ्योऽन्य एव स्वीकर्तव्य इत्यर्थः। एवं युक्तिभिः साधितमर्थं शास्त्रेण दृढीकरोति- एवमित्यादिना ।

Tattva trayam: Sutram 5

तत्र प्रथममात्मनो देहिदिवैलक्षण्यशोधनाय तज्जिज्ञासुप्रश्नमनुभाषते। आत्मस्वरूपमित्यादिना ।

आत्मस्वरूपं कथं देहादिविलक्षणमिति चेद् ?

भाष्यम्-
तत्र प्रथममात्मनो देहिदिवैलक्षण्यशोधनाय तज्जिज्ञासुप्रश्नमनुभाषते। आत्मस्वरूपमित्यादिना । अयमर्थस्तत्त्वशेखरे स्वयमेव विस्तरेणोक्तः । तत्र हि देहस्यानेकावयवसङ्घा- तात्मकतां सिद्धम् । तत्र सर्वेषामवयवानां चैतन्यमस्ति चेदनेकचेतनोपलब्धिप्रसङ्गः अवयवानां परस्परमविवादनियमः तत्र ममत्वबुद्धिर्ममताव्यवहारश्च न सम्भवति, एकैकावयवस्यैव चैतन्याङ्गीकारे तद्विच्छेदेऽवयवान्त रानुभूतं न स्मरेत्, पश्चादहंकार- बुद्धिव्यवहारौ ममताबुद्धिव्यवहारौ च न स्युः, सर्वशरीरव्यापि- सुखदुःखानुभवश्च न स्यात् । ‘शरीरं नावयवसङ्घातात्मकमपि त्ववयवि, तत्र चैतन्यं स्वीकार्य्यम्’ इति तु न युक्तम्, उपलम्भानुपपत्त्यभावेनावयविस्वीकारानुपपत्तेः । किञ्चबालदेहोऽहं मन्दज्ञानः, युवदेहोऽहं बहुज्ञानः, मम शरीरमिति शरीरादह- मर्थयोर्जायमानौ भेदप्रतिपत्तिव्यवहारौ न स्याताम् । न च भमायमात्मेत्यत्रेव तावमुख्याविति युक्तम् । मुख्यत्वे बाधकाभावात् । अन्यथाऽहम्बुद्धेः शरीरमेव विषय इति स्वीकारेऽपि श्रुतितदर्थापत्तिभ्यां देहातिरिक्तो देहान्तरपरिग्रहयोग्य आत्मा सिद्ध्यति ।

बाह्येन्द्रियाण्यपि नात्मा, एकस्यैव सर्वेद्रियविषयज्ञानात् । एवमनाङ्गीकारे योऽहममुमर्थमपश्यं सोऽहं स्पृशामीति प्रतिसन्धानानुपपत्तिः । यदि चक्षुरेवात्मा, तर्हि अन्धो रूपं न स्मरेत्। यदि श्रोत्रमात्मा, तदा बधिरः शब्दं न स्मरेत् । एवमिन्द्रियान्तराणमात्मत्वेऽ प्यनुपपत्तिर्द्रष्टव्या । नाप्यन्तःकरणात्मा, स्मर्तुः स्मरणादिकार्य्यस्य करणतया कल्पितमिदमेव स्मरतीति स्वीकारासम्भ्रमात्, स्मरणस्य कारणाभावात् । न च करणमपीदमेवः, विरोधात् । अन्यत्किञ्चित्करणमिति चेत् ? तद्यदि वाह्यकरणं तदा तच्छून्यो न स्मरेत् । यद्यन्तःकरणं; तदात्मनो मन इति नाम कृतं स्यात् । यद्यन्तःकरणमनपेक्षितं तदेन्द्रियार्थसम्बन्धकाले सर्वदा ज्ञानमुत्पद्येत, तस्मान्मनश्च नात्मा; सङ्घातरूपत्वाहेहात्मपक्षोक्तदूषणानामत्रापि प्रसङ्गात् । ज्ञानं नात्मा; मम ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमिति क्षणिकत्वेनात्मधर्मत्वेन चोपलम्भात्स्थिरः कश्चनात्माऽस्तीति पूर्वेद्युर्द्दष्टवानयमद्य पश्यामीति प्रत्यभिज्ञया सिद्धमिति विस्तरेणोक्तम् ।

Tattva Trayam: Sutram 4

4. आत्मस्वरूपं “गत्वागत्वोत्तरोत्तरम्” इत्युक्तप्रकारेण देहेन्द्रिय-मनः-प्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमजड़मानन्दरूपं नित्यमण्वव्यक्तमचिन्त्यं निरवयवं निर्विकारं ज्ञानाश्रय ईश्वरस्य नियाम्यं धार्यं शेषम् ।

भाष्यम्:
अथ किमस्यात्मनः स्वरूपमित्याशंकायामात्मस्वरूपलक्षणमाह आत्मस्वरूपमित्यादिना श्रुतिस्मृत्यादिषु कस्यचित् प्रमाणस्योपादानौचित्येऽपि दिव्यसूरिवचनोपादानं तत्वप्रतिपादक श्रुतिस्मृत्यादिभ्यस्तत्त्वदर्शिप्रधानस्यदिव्यसूरेर्वचनमेव तन्निर्णयस्य मुख्यप्रमाणमिति ज्ञापनार्थम्, “भवन्ति लीलाविधयश्च वैदिकास्त्वदीयगम्भीरमनोऽनुसारिणः” इति परमाचार्यवचनम् । स्वरूपं स्वं रूपम, असाधारणाकार इति यावत् । “गत्वागत्वोत्तरोत्तरम् ।” इति अन्नमयप्राणमयमनोमयेभ्य उत्तरमित्यर्थः । देहेन्द्रियमनः प्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमित्यत्र बुद्धिपदेन किं महदनुगृहीतमन्तःकरणमुच्यते किं वा ज्ञानमुच्यते इति चेत्? अत्र ज्ञानं विवक्षितन्तत्त्वशेखरे देहादिवैलक्षण्याभिधानसमये तथाऽभिधानात् । “देहेन्द्रियमनः प्राणधीभ्योऽन्य” इति यामुनाचाय्यैरुक्तम् ।

उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति त्रिधा तत्त्वनिर्णयक्रमः । तत्र चिदचिदीश्वर इति तत्त्वत्रयमुद्दिश्योद्देशक्रमेण तेषां स्वरूपशोधनं कर्तुं विचार्य्य प्रथमं चिच्छब्दनिर्दिष्टस्यात्मनः स्वरूपशोधनमुपक्रम्य देहेन्द्रियमनः प्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमित्यारभ्य शेषमित्यन्तं स्वरूपलक्षणमुक्तम् । अथ तत्परीक्ष्यते ।

Tattva Trayam: Sutram 3

3. चिदित्यामोच्यते

भाष्यम्-

उद्देशक्रमेण तत्त्वत्रयस्य च स्वरूपस्वभाव- विशेषानुपपादयितुं प्रथमं चित्तत्त्वोपपादनमुपक्रमतेचिदिति ।

मध्यवीथीभट्टार्य्यकृष्णपादप्रभृतय आचार्यास्तत्त्वत्रयोपपादनसमयेऽचित्तत्त्वमुपक्रम्याभिदधुः। अयं चित्तत्त्वमुपक्रम्याभिदधाति, अस्यायमभिप्रायः अचित्तत्वस्य हेयतया ज्ञातव्यत्वादीश्वरस्योपादेयतया ज्ञातव्यत्वाद् एवमुभयोरपि तावयोर्ज्ञातुरधिकारिणश्चेतनस्य स्वरूपस्य प्रथमं ज्ञातव्यत्वादिति । तथाऽभिदधतां तेषामाशयस्तु प्रकृतेर्ज्ञानाभावे आत्मनः प्रकृतेः परत्वज्ञानासम्भवात् प्रथमतः प्रकृर्ति ज्ञात्वाऽनन्तरं तदन्तरर्वर्तिनमात्मानं ज्ञात्वा तदन्तर्यामिणः शरीरस्यात्मवदुभया- भिमानिन ईश्वरस्य स्वरूपज्ञानं बुद्धयारोहणक्रमेण सम्पादनीयमिति अचिदुपक्रमेणाभिधानम् अन्नमयारभ्यानन्दमयपर्यन्तमारोह- क्रमेणाभिदधत्याः श्रुतेर्मर्यादाऽनुगुणम्, चिदुपक्रमेणामिधानं च ‘भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा ।’ इत्यादिश्रुत्यनुगुणम् । तस्मात् क्रमद्वयं च वेदान्तसिद्धम् । “चिदचिदीश्वरतत्स्वभाव” इति यामुनाचार्यवचनम् । “अशेषचिदचिद्वस्तुशेषिण’ इति भाष्यकार- वचनं च कोटिद्वयानुगुणम् । चिदुपक्रमयोजनाऽ क्षरस्वरससिद्धा। अचिदुपक्रमयोजनाऽपि अक्षरानुगुणैव तथा हि चिदुपक्रमस्तु समस्तपदत्वाद् द्वन्द्वसमासे अल्पाच्तरस्याभ्यर्हितस्य च पूर्वनिपा- तोऽनुशासनसिद्धः । तत्राभ्यर्हितत्वादल्पाच्तरत्वाच्च चिच्छब्दः पूर्वं निपातितः । अभ्यर्हितेश्वरवाचकशब्दाच्चेतन्वाचकचिच्छब्दस्य पूर्वनिपातश्चाल्पाच्तरं पूर्वमित्यनुशासनसिद्धः । एवं क्रमद्वयमपि वेदवैदिकपरिगृहीतत्वान्मुख्यमेव ।

चिच्छब्दस्य “प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतना’ इति ज्ञानवाचिशब्दैः सह पठितत्वाज् ज्ञानाश्रयवस्तुनि प्रसिद्धिप्राचुर्याभावाच्च “क्षरात्मानावीशते देव एकः” ‘य आत्मानमन्तरो यमयति यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरम्” “आत्मा शुद्धोऽ क्षरः” “आत्माज्ञानमयोऽमल” इतिश्रुतिस्मृतिष्वनेकत्रोक्तत्वाज्जीवे प्रसिद्धिप्राचुर्यवता आत्मशब्देन चिच्छब्दं व्याचकारचिदित्यात्मेति ।

Tattva Trayam: Sutram 2

2. तत्त्वत्रयं चिदचिदीश्वरश्च ।

भाष्यम्:

किं तत् तत्त्वत्रयमित्यादि । चित् चैतन्याधारो वस्तु । अचित् चैतन्यानाधारो वस्तु । ईश्वरः न योगवैशेषिकाद्यभिहिततत्त्वनिष्ठैरभिधीयमानः पुरुषविशेषो भवति, किन्तु वेदान्तेष्वभिहितश्चिदचिन्नियन्ता “क्षरं प्रधानममृताक्षरहरः” “क्षरात्मानावीशते देव एकः” “प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश’ इति श्रूयते ।

Tattva Trayam: Sutram 1 (Chit Prakaranam)

मूल- मुमुक्षोश्चेतनस्य मोक्षोत्पत्तौ तत्त्वत्रयज्ञानमपेक्षितम् ।

भाष्यम्-

मुमुक्षुर्मोक्षेच्छावान् संसारविमोचनेच्छावानिति यावत्। मुमुक्षोः इत्यनेन संसारनिवृत्ताविच्छोत्पत्तिर्दुर्लभेति सूच्यते। एतदिच्छाऽनुत्पत्तेरेव ह्यनादिकालं सम्सरत् । उज्जिजीवयिषुः सर्वेश्वरोऽप्येतदिच्छोत्पत्तिपर्यन्तं विलम्बते संसारं द्रढ़यितुमिच्छां कुर्वत आत्मनस्तन्निवृत्ताविच्छोत्पत्तिर्दुर्लभा खलु, इदानीमस्य चेतनोक्तिरपि साभिप्राया; सचाभिप्रायः – ‘चैतन्यप्रयोजनसिद्धयुपक्रम इदानीमेव’ इति, अनादिकालं व्यर्थमेव जातम् चैतन्यमुज्जीवनानुपयुक्तत्वात्। अथ संसारनिवृत्तीच्छा च निरस्तातिशयाह्लादसुखभवैकलक्षणाया भगवत्प्राप्तेरुपयुक्ता । ‘लक्ष्मीकान्तमेकमेव विषयीकरोति यत् तदेव हि ज्ञानम्‘, आत्मप्राप्त्यर्था संसारनिवृत्तीच्छा तु विपरीतज्ञानकार्यम् । तस्माद्भगवत्प्राप्ति विरोधिनः संसारस्य विमोचन इच्छावतोऽधिकारिणस्तादृशमोक्षरूपपुरुषार्थसिद्धौ तत्त्वज्ञानमपेक्षितमित्यर्थः ।

न च तत्त्वज्ञानोत्पत्तेः प्राक् कथं मुमुक्षेति वाच्यम्। “परीक्ष्य लोकान्” “जायमानम्” इत्यादि श्रुतिस्मृत्युक्तप्रक्रियया तत्सम्भवात् । तत्त्वज्ञानस्यावश्यापेक्षितत्वोक्त्या तत्त्वज्ञानान्मोक्ष इति नियमः स्मारितः, तत्त्वज्ञानान्मोक्ष इत्येतत्सकलसिद्धान्तसाधारणम्; मोक्षतत्त्वयोरेव हि विप्रतिपत्तिः । नन्वेवं ज्ञानान्मोक्ष इति नियमस्वीकारे ।

पशुर्मनुष्यः पक्षीवा ये च वैष्णवसंश्रयाः । तेनैव ते प्रयास्यन्ति त‌द्विष्णोः परमंपदम् ।।
यं यं स्पृशति पाणिभ्यां यं यं पश्यति चक्षुषा ।
स्थावराण्यपि मुच्यन्ते कि पुनर्बान्धिवा जनाः ।।

इति ज्ञानायोग्यतिर्यक्स्थावराणामपि वैष्णवसम्बन्धेन मोक्षसिद्धिप्रतिपादकवचनानां वैयर्थ्यं स्यादिति चेन्न, तेषां मुमुक्षुत्वाभावात् । प्रकृतेमुमुक्षोश्चेतनस्य मोक्षसिद्धौ तत्त्वज्ञानमपेक्षितमित्युक्तम् । तत्र मुमुक्षुत्वतत्त्वज्ञानयोरुभयोरभावेऽपि तदुभयपरिपूर्णस्य कस्यचिद्वैष्णवस्याभिमान एव कायर्यकर इत्युक्तम्।
अतोऽभिमानिनोज्ञानविशेषं दृष्ट्वाऽभिमानान्तर्भूतस्यास्येश्वरः कार्य करोतीति ज्ञानान्मोक्ष इत्येतन्त्रियमस्तत्र सद्वारकस्सिध्यति । तत्त्वज्ञानमित्यनुक्त्‌वा तत्त्वत्रयज्ञानमित्युक्तत्वाद् न्यूनाधिकतत्त्वान्यभिदधतां बाह्यकुदृष्टीनां मतं प्रतिक्षिप्तम् । अनेन तत्त्वत्रयमितिनिर्णयकरणे प्रमाणं निर्दोषप्रमाणभूतो वेदान्तः । तत्र ‘भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा ।’ इति भोक्तृभोग्यप्रेरयितृशब्दै: चिदचिदीश्वरात्मकतत्त्वानि त्रीण्यभिहितानि । तस्माद्वेदान्तप्रतिपाद्यं तत्त्वत्रयमिति निश्चित्य मोक्षसिद्धी तत्वत्रयज्ञानमपेक्षितमित्युक्तम् ।

ननु “तमेवं विद्वानमृत इह भवति” “नान्यः पन्था अयनाय विद्यते” इति वेदान्तैर्भगवत्तत्त्वज्ञानस्यैव मोक्षोपायत्वमभिहितम् । अनेन तत्त्वान्तरपरिज्ञानस्यापि मोक्षोपायत्वं कथमुच्यत इति चेत् ? भगवत्तत्वस्य सकलचेतनाचेतनविलक्षणत्वेन तेषां कारणत्वेन व्यापकत्वेन धारकत्वेन शेषित्वेन च ज्ञातव्यतया तत्त्वान्तराभावे ईश्वरस्यैव ज्ञानासम्भवात् तत्त्वत्रयज्ञानापेक्षा निरबाधा।

“भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा ।” “पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्त्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति” इतिश्रुतेरयमेवाशयः । अन्यथा तमेवं विद्वानितिश्रुतिविरोधापत्तेः । अत एवमेव तच्छ्रुतिच्छाययाऽभिहितम् । तस्मान्न वेदान्तविरोधप्रसङ्गावकाशः ।

श्री वैष्णव गुरु परम्परा

श्री वैष्णव गुरु परम्परा

The compassionate Bhagwan and unreciprocating Jeevatma (part 2)

In the previous part (https://ramanujramprapnna.blog/2024/03/17/the-unlimiting-compassion-of-bhagwan/), we discussed the efforts of Bhagwan to get the jeevatmas to attain him out of his compassion, and for this purpose, Bhagwan has been creating the samsara (to provide jeevatmas body, senses, etc. so that they can attain bhagwan) and dissolving them (so as to break the vasnas and ruchis of jeevatmas). The question of whether feeling sorrow for the suffering jeevatma will bring dosha to Bhagawan was answered in the first part.

Sri Sudarshana Suri defines karunyam as “स्वार्थ निरपेक्ष परदुख असहिष्णुता”.

The efforts of Bhagwan to bring jeevatmas and the continuous refusal of jeevatmas is very well presented in a Tirumanjan kattiyam of Sriman Parashara Bhattar, the illustrious son of Kureshacharya Swami, and the leader of the sampradaya after Sri Ramanujacharya. Tirumanjan refers to the divine bath of Bhagwan. In olden days, when someone had to take an oath, he would enter the river, raise both hands, and declare his words. Namperumal (Utsava murti of Bhagwan) was having tirumanjan and Sri Bhattar got the anubhavam as if Bhagwan is dipped in water, raising his both and declaring that the jeevatma belongs to me. The jeevatma is quick to refuse and declare that I belong to myself. He cites two arguments: anaadi-siddhaat, anubhava-vibhavaat. Let’s tell it Pre-conditioning and Sensation in English. From anaadi births and since childhood in this birth, we have conditioned that I belong to myself and that life is all about vishayaanubhavam. In sensation, jeevatma gets temporary pleasures and he is working with animal consciousness to avhieve that.

त्वं मेऽहं मे कुतस्तत् तदपि कुत इदं वेदमूलप्रमाणत्
एतच्चानादिसिद्धात् अनुभवविभवात् तर्हि साक्रोश एव ।
क्वाक्रोशः कस्य गीतदिषु मम विदितः कोऽत्र साक्षी सुधीः स्यात्
हन्त त्वत्पक्षपाति स इति नृकलहे मृग्यम्ध्यस्थवत् त्वम्॥

Paramatma – tvam me – I am your master. I own you.
Jeevatma – aham me – I am my own master
Paramatma – kuthastath – How do you claim that?
Jeevatma – tadhapi kutha – How do you claim that then?
Paramatma – idham veda moola pramaNaath – This is has been established in the Vedas
Jeevatma – yethacchaanaadhisiddhaath anubhavavibhavaath – I speak from my own experience from the begin of time
Paramatma – tarhi saakrosha yeva – But it is discarded as not true
Jeevatma – kvaakroshaha kasya – by whom and when?
Paramatma – Githaadheeshu mama vidhithaha – In Bhagavad Gita, I myself have said that
Jeevatma – ko athra saakshee – Who is the witness for that?
Paramatma – sudhee syaath – The wise men
Jeevatma – hantha tvath pakshapaathee – They are all on your side. They are partial to you.

sa ithi nrukalahE mrugyamadhyasThavath tvam – Thus, the debate between the Jeevatma and Paramatma continued.
https://anecdotevault.wordpress.com/tag/parasara-bhattar/

Let’s see some questions:

Q. From Vaishnava philosophy, we learn that Sri Bhagwan is compassionate and omnipotent, and that He didn’t create this anadi samsara (it just existed anadi). Then why does not He stop, liquidate this terrible project of beginningless suffering for billions and billions of jivas, this anadi samsara?

Answer: Samsara is not a world where jeevas are kept to torment them. Samsara is created because Jeevas have always been vimukha to bhagwan. It’s not that jeevas have been kept in Samsara, but Samsara has evolved to accommodate the jeevas vimukha to Bhagwan. It’s not that Bhagwan created this anadi samsara. Since anaadi kaala, jeeva has been vimukha to bhagwan, so, samsara is created for them to enjoy the fruits of their desires and cultivate them on the right path. He wants the jeevas to be abhimukha to him, so he is trying to liquidate the mindset of the jeevatma.

Q: If Bhagavān were able to empathise with material suffering, then He would be compassionate to the people in the material world, and everyone would have stopped suffering because Bhagavān is fully capable of all action. Because he has no experience of suffering, however, he does not become compassionate. Bhagavān’s sphere of interaction is only with devotees, and His every action is for their sake alone. He has no interest in dealings in the material world, and this has been the case since beginningless time.

Reply: Sita says in Sundarkandam that the greatest gunam is Kaarunyam (Compassion) in 5.38.41. (आनृशंस्यं परो धर्मस्तवत्त्त ऐव मया श्रुतः।). कारुण्यं परदुखासहत्वं|

The material suffering of a jeevatma is due to their own karma. Every act of karma has to bear fruit. However, the compassion of Bhagwan is instrumental in saving the jeevatmas from the samsara and attaining the eternal service of Bhagwan. If the sphere of interaction of Bhagawan was towards his devotees only, there would not have been the creation itself in the first place. What punya or austerity have the Jeevatmas done so that Bhagwan should give him the great wealth of body, senses, etc.? This only proves that the karuna of Bhagwan is causeless, and it showers on jeevatma without any efforts from their end. It’s because of the sankalpam of bhagwan to lequidate the mindset of jeevatma that he created the samsara.

If so, why does not everyone get moksha? Why is someone a bhakta and someone a materialist? If Bhagwan is satya-sankalpa and bhagwan has made sankalpa to get every jeevatmas, how are there still baddh-jeevatmas?

Bhagwan karuna is for everyone, like rain showers equally on every field, but the output of the crop is dependent on the quality of the seed. The seend in the context of the jeevatmas is their karma. Due to karma (paap punya rupa karma), the jeevatma’s prakriti sambandham and hence avidya have covered the gyaanam of a jeevatma. It doesn’t realise that it is paratantra to Bhagwan and unless that knowledge develops, and jeevatma develops a strong desire to attain Bhagwan, the jeevatma suffers in samsaram.

Yes, Bhagwan is Satya-sankalpa. His Sankalpam is to achieve the jeevatma with his wish to attain him. If he wishes Vishaya bhogams, he gets them from Bhagwan, as per their karma.

Q. So, if everything is as per Karma of the jeevatma only, how can we say that the bhagwaan is the rakshaka (saviour)?

Reply: The karma of a jeevatma is just a vyaaja. Let’s understand it with a few examples:

कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति। न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया।।2.1.11।।

Gifted with selfrestraint, Rama was pleased even with a single benefit done somehow to him, yet did not remember even a hundred offences committed by others.

Here, the word ‘kathanchit’ (even with, somehow) is very important. Bhagwan cannot leave such arrogant people, who are vimukha to bhagwan and hence he keeps trying to reform them. Jeevatma realises his swarupam when gets sattva gunam. He gets sattva gunam when he stores some punyam. But it is a matter of regret that even the required amount of Punyam for improvement is probably not found in them. Even in such a situation, God does not get disheartened, but he takes their random act as Punyam and grants them sattva-gunam and gyaanam. What’s Punyam and Paapam? The pleasure of bhagwan is Punyam and displeasure of Bhagwan is Paapam.

Our purvaacharyas have quoted a number of stories from the shastras:

A thief who always goes after people to pick their pockets would have entered God’s temple with someone with money, when God would believe that he is my devotee coming to my temple.
Or, while running after the cow that was running in fear to kill the cow grazing in his field, a killer might suddenly wander around a temple, to which God would interpret that this is the Mahatma who is circling around me (doing pradakdhina).
Or, a God-hating atheist might have slandered God by taking the name of God, or while calling his friends and friends, he might have chanted the name of God, like Ajamil, seeing which God would have believed that he is a saint who chants my name.
Or, while counting the ordinary mountains, along with the other mountains, Sheshadri, Sinhadri, Yadavadri etc. will also be counted, and then God will say that this is a saint who takes the name of my residence.

Or, a miser who never does charity would plant garlic, chard, etc. in his fields and would draw water from a distant well with the help of a machine, and at that time some Mahatmas travelling on that route, fed up with the heat, would water the water. While searching, seeing that water, he must have been a little happy after washing his hands and feet in it, seeing which God would understand that he is a great man who removes the sorrows of my devotees.

Or, some cunning people, engaged in vices like gambling, adultery, etc., might have kept a secluded house suitable for their misdeeds on the outskirts of the village. During the rainy season, some devotees travelling on a journey might have suddenly come and rested for a night, due to which the Lord would wake up with the same interest, saying, Oh! What a favour he did for my devotees!

Ramanuja tells in Sri Bhashya, “यथा अयं आत्मानम् प्राप्नोति, तथा भगवान स्वमेव प्रयतत

Meaning: As we take effort on our own to reach our dear ones, similarly, Bhagwaan himself chooses to deliver us by his own efforts at the appropriate time.

Sri Sudarshan Suri says, “पुण्यक्षेत्रादिषु भगवतः प्रीति: स्वस्मिन् प्रीतिमत् पुरुष वरणार्था”| Bhagwan is stationed in divya desas, only to choose the persons who have love towards them.

vaatsalyam

Like a cow licks the dirt of calf and removes her dirt, makes her clean and accepts her, bhagwan also makes us clean, removes prakriti-sambandha, avidya, develops paratantrya gyaanam in us and then accept us by declaring that the jeevatma has surrendered to me.

Swami Alvandar says that the jeevatma is your property, so how can I do aatma-samaprpanam? It was possible if the aatma was my property and I was surrendering to him with my own independance/free will. But, jeevatma is bhagwaan’s property, dependant on him and it was his efforts through millions of births that jeevatma got prified (Like the calf) and develops swarupa gyaanam and thus accepts Bhagwan as both means and refuse and thus attain him.

If someone says that I attained bhagwan through gyaana or Bhakti or Karma, isn’t is being ungrateful? If someone says that Bhagwan showed kaarunyam to me as I was qualified for it, isn’t that highly ungrateful?

Yes, it is, going by the discussion above. Even a jeevatma having adwesha (no opposition/hatred) towards bhagwan, that itself is due to the efforts of Bhagwan. If a jeevatma is having opposition/hatred towards bhagwan, that means that the stubborn jeevatma have not yet received the kaarunyam of Bhagwan.

भगवद स्वरुप एवं रूप (भाग 1)

स्वरुप का अर्थ ‘स्वात्मके पदार्थे’ से वाचस्पत्यम में सूचित होता है| अमरकोश में स्वरुप और स्वाभाव समानार्थक शब्द हैं| इस प्रकार जब हम आत्म-स्वरुप की बात करते हैं तो उसका अर्थ है : स्वयं आत्मा| रूप का अर्थ है ‘नेत्रेन्द्रियविषय:’ अर्थात नेत्र इन्द्रिय के विषय हो जाना| जब आत्म-स्वरुप शरीर धारण कर एक आकर को पाकर हमारे आँखों का विषय बन जाता है तो उसे ‘रूप’ कहते हैं| आत्मा स्वरुप से अणु है अर्थात अत्यंत सूक्ष्म| वह हमारे नयनों का विषय नहीं है| किन्तु जब आत्मा शरीर धारण करता है तब रूपवान हो जाता है| ब्रह्म सूत्र के आखिरी अध्याय में चर्चा है कि मुक्त आत्मा चाहे तो बिना शरीर के रह सकता है या चाहे तो एक से अधिक शरीर में रह सकता है। मुक्त जीवात्मा अनेक शरीर अपने रुचि या स्वतन्त्र बुद्धि से नहीं अपितु भगवान के संकल्प के अनुसार ही धारण करता है।

निवासशय्यासनपादुकांशुकोपधानवर्षातपवारणादिभिः ॥

शरीरभेदैस्तव शेषतां गतैर्यथोचितं शेष इतीरिते जनैः ॥ ४० ॥

दासः सखा वाहनमासनं ध्वजो यस्ते वितानं व्यजनं त्रयीमयः ॥

उपस्थितं तेन पुरो गरुत्मता त्वदङ्ङ्घिसम्मर्द किणाङ्कशोभिना ॥ ४१ ॥

इन श्लोकों में उपवर्णित है कि किस प्रकार अनन्त शेष एवं गरुड़ अनेक शरीर धारण कर भगवान का कैंकर्य करते हैं| बद्ध जीवात्मा भी अपने योगबल से अनेक शरीर धारण करता है| कर्दम और देवहूति की कथा प्रसिद्ध है| कर्दम ने अनेक शरीर धारण कर अपनी पत्नी के संग विहार किया था| अब कोई व्यक्ति ने यह प्रश्न किया कि अनेक शरीर के संग विहार करने से क्या देवहूति की पतिव्रता नष्ट नहीं हुयी? उत्तर है कि नहीं| अनेक शरीरों में भी आत्मा एक ही विराजमान थी| इस प्रकार शरीर का भेद होते हुए भी आत्मा का अभेद रहा|

भगवान स्वरुप से विभू हैं अर्थात भगवान की आत्मा/भगवान स्वयं सर्वत्र विद्यमान हैं| सर्वत्र विद्यमान भगवान (दिव्यात्म-स्वरुप) नित्य मुक्तों के भी इन्द्रियों के विषय नहीं हैं तो बद्ध जीवों की बात ही क्या करें| भगवान भी शरीर धारण कर हमारे इन्द्रियों के विषय बन जाते हैं| रासक्रीडा आदि प्रसंग में प्रसिद्ध है कि भगवान ने अनेक शरीर धारण कर अनेक गोपियों संग विहार किया|

Q. भगवान के अनेक शरीर धारण करने और जीवात्मा के अनेक शरीर धारण करने में क्या अंतर है?

उत्तर: भगवान स्वरुप से सर्वत्र विद्यमान हैं जबकि जीवात्मा अणु होने के कारण देश-परिच्छेद से रहित नहीं है| आत्मा स्वयं किसी एक ही स्थान पर उपस्थित हो सकता है| अनेक शरीरों में स्वयं विराजमान नहीं होता। अपने (धर्मभूत) ज्ञान के विस्तार से उन शरीरों का नियमन करता है, उन शरीरों से सुख-दुख का अनुभव करता है। उदाहरण के लिए आदि शेष का रामानुज अवतार से समझें। अणु आत्मा तो एक समय में एक ही स्थान पर हो सकता है। अपने धर्मभूत ज्ञान से ही आदि शेष अनन्त जी अनेक शरीर धारण करते हैं। धर्मभूत ज्ञान के द्वारा ही संसार में रामानुज नाम के शरीर में अवतरित हुए।

भगवान सर्वत्र विद्यमान हैं और अनेक शरीरों में स्वयं स्वरुप से (आत्मा से) विद्यमान हैं| यदि कहें कि एक विशेष रूप ही भगवान का एकमात्र रूप है और वही उनका स्वरुप भी है तो भगवान का अनंतत्व बाधित होगा| भगवान अनन्त शरीरों में अनन्त रूपों से युक्त होकर विद्यमान हैं| भगवान अपने शरीर के स्वामी हैं, उसके भी अन्तर्यामी हैं। भगवान से उनका शरीर अपृथक है| अब समझने की बात यह है कि भगवान का रूप चाहे द्विभुजी हो या चतुर्भुज, अष्टभुज आदि; फर्क बस रूप में आया है। स्वरूप वही है। शरीर में भेद होने पर भी भगवद्-स्वरूप में भेद नहीं आता। इस कारण भगवान के रूपों में कौन बड़ा और कौन छोटा, इस विवाद से हमारा कोई सम्बन्ध नहीं है।

श्रीरंगम और अयोध्या दिव्यदेश में भगवान बहुत ही सरस रूप से यह समझा रहे हैं| मंदिरों में मूल या अचल मूर्ति के नाम से एक मूर्ति और उत्सव या भोगमूर्ति के नाम से दूसरी एक मूर्ति विराजमान हैं। उनमें श्रीरंगक्षेत्र एवं अयोध्या में विराजमान मूलमूर्ति द्विभुज हैं और उत्सव मूर्ति, चतुर्भुज हैं। भक्तों के अनुभव में दोनों एक ही प्रकार से आनंददायक होते हैं; न तु न्यूनाधिक भाव से । अतः भुजसंख्या का निर्णय करना विशेषतः आवश्यक नहीं है।

Q. भगवान के शरीर और जीवात्मा के शरीर में क्या भेद है?

बद्ध जीवात्मा का शरीर प्राकृत है, पञ्च-भूतों से निर्मित है (भू, जल, अग्नि, वायु, आकाश)| जीवात्म-शरीर प्रकृति के मिश्र-सत्त्व गुण का होता है|अर्थात, रज और तमस से मिश्रित होने के कारण यह शरीर आत्म-स्वरुप का तिरोधान करती है एवं ज्ञान को संकुचित करती है|

भगवान का शरीर पंचोपनिषद तत्त्व से निर्मित होता है जो गुण से शुद्ध-सत्त्वमय होता है अर्थात रजस और तमस से रहित (निज इच्छा निर्मित तनु, माया गुण गोपार)| पंचोपनिषद तत्त्व का विस्तृत विवेचन पांचरात्र शास्त्र में वर्णित है| भगवान अपने शरीर के स्वामी हैं, उसके भी अन्तर्यामी हैं। भगवान से उनका शरीर अपृथक है| यह शुद्ध सत्त्व गुण के पंचोपनिषद तत्त्व से निर्मित होते हैं| अब समझने की बात यह है कि भगवान का रूप चाहे द्विभुजी हो या चतुर्भुज, अष्टभुज आदि; फर्क बस रूप में आया है। स्वरूप वही है। शरीर में भेद होने पर भी भगवद्-स्वरूप में भेद नहीं आता।

भगवान नरसिंह का रूप अभूतपूर्व था| भगवान का नर और सिंह का मिश्रित रूप धारण करना उनकी अघटित-घटना-सामर्थ्य का सूचक है| प्रहलाद जानते थे नरसिंह के शरीर में स्वयं भगवान ही प्रकट हुए हैं| यदि शरीर के भेद से आत्मा भिन्न हो जाती तो प्रहलाद कभी भी भगवान नरसिंह को विष्णु नहीं मानते| भू देवी भी जानती थीं वराह उनके प्रिय विष्णु/नारायण ही आये हैं। आचार्य पराशर भट्टर से एक शिष्य ने पूछा कि श्रीवैकुण्ठ में भगवान चतुर्भुज हैं या द्विभुज? श्री भटार्य ने उत्तर दिया “अगर परमपद नाथ द्विभुज हों तो उनको मूल श्रीरंगनाथ मानेंगे; और चतुर्भुज हों तो उत्सव मूर्ति मानेंगे । अतः यह चर्चा व्यर्थ है”

भगवान का शरीर ज्ञानमय है

भगवान के शरीर को असाधारण दिव्य-मंगल-विग्रह कहते हैं| भगवान का शरीर ज्ञानमय, आनंदमय होता है| ज्ञानमय का अर्थ है स्वयं-प्रकाश होना|

चिदानंदमय देह तुम्हारी। बिगत बिकार जान अधिकारी।।

पदार्थ के दो प्रकार होते हैं: जड़ एवं अजड़ | स्वयं प्रकाशम् अजड़म् | अजड़ पदार्थ ज्ञानस्वरूप होता है| अजड़ पदार्थ के भी दो विभाग हैं: प्रत्यक एवं पराक| प्रत्यक का अर्थ है “स्वस्मै भासमानं”| पराक का अर्थ है: “परस्मा एव भासमानं”| पंचोपनिषद शुद्धसत्त्वमय तत्त्व पराक की श्रेणी में आते हैं, अर्थात ज्ञानमय किन्तु अचेतन| आत्मा प्रत्यक है: ज्ञानमय एवं चेतन|

इस विषय में एवं आत्मा एवं शरीर के स्वरुप-निरूपक-धर्म के विषय में विस्तार से भाग २ में चर्चा करेंगे|

श्रीमते रामानुजाय नमः

७. एवं युक्तीनां बाधसम्भावनायामपि शास्त्रबलेनात्मा देहादिविलक्षणः सिद्ध्यति

Share this:

Share this:

आत्मस्वरूपं कथं देहादिविलक्षणमिति चेद् ?

Share this:

Share this:

3. चिदित्यामोच्यते

Share this:

2. तत्त्वत्रयं चिदचिदीश्वरश्च ।

Share this:

मूल- मुमुक्षोश्चेतनस्य मोक्षोत्पत्तौ तत्त्वत्रयज्ञानमपेक्षितम् ।

भाष्यम्-

Share this:

Share this:

Share this:

Q. भगवान के शरीर और जीवात्मा के शरीर में क्या भेद है?

भगवान का शरीर ज्ञानमय है

Share this: