Author: ramanujramprapnna

चित प्रकरण :- सारांश:

भाष्यम् – एवमेतावता चिदित्त्यात्मेति प्रथमं चिच्छब्दवाच्यमात्मवस्तूद्दिश्य, अनन्तरं देहादिविलक्षणमित्यारभ्य शेषमित्यन्तं तत्स्वरूपलक्षणं विस्तरेणोक्त्त्वा, देहादिविलक्षणत्वं कथमित्यारभ्य शेषत्वं नामेत्यन्तेनोक्तलक्षणं परीक्ष्य, अनन्तरमेवंभूतस्यात्मस्वरूपस्य बद्धमुक्तनित्यरूपेण त्रैविध्यमुक्तवा, बद्धात्मनामविद्यादिसंबन्धस्य हेतुं तन्निवृत्तिक्रमं त्रिधात्मवर्गस्य प्रत्येकमानन्त्यं चोक्त्त्वा, तादृशजीवानन्त्यप्रतिभटमेकात्मवादं युक्तिशास्त्राभ्यां निरस्य आत्मभेदं साधयित्वा, प्राग्विस्तरेणोक्तप्रकारं विना सुग्रहं त्रिविधात्मनां लक्षणं प्रदर्थ्य, अनन्तरं ज्ञानस्य स्वरूपस्य च साधर्म्यवेधयें उक्त्व, ज्ञानस्य विशेष मुक्त्वाप्रसङ्गेण त्रिविधचेतनानां ज्ञानस्य विशेषमुक्त्व पूर्वं ज्ञानस्योक्तानि नित्यत्वाजडत्वानन्दरूपत्वानि क्रमेणोपपादितवान्।

एवं चित्तत्त्ववेषकथनं समाप्तम् ।

अथास्यानन्दरूपत्वमुपपादयति- आनन्दरूपत्वमित्यादिना ।

७३. आनन्दरूपत्वं नाम ज्ञानस्य प्रकाशावस्थायामनुकूलत्वम्

भाष्यम्- प्रकाशावस्थायां स्वाश्रयस्य विषयप्रकाशनावस्थायाम्। तदैव हीदं प्रकाशते । तदवस्थायामनुकूलत्वं नाम तत्तद्विषयाणामनुक्रलत्वेन भानात् तान् विषयीकुर्वतोऽस्य ज्ञानस्य स्वाश्रयस्थ सुखरूपत्वम् ।

ननु तर्हि विषशस्त्रादिदर्शनावस्थायां तद्विषयकं ज्ञानं कथम्प्रतिकूलं भवतीत्याशङ्कयाह- विषशस्त्रादीत्यादि ।

७४. विषशस्त्रादिप्रकाशनावसरे प्रतिकूलत्वस्य हेतुर्देहात्मभ्रमादयः ।

भाष्यम्: तत्प्रकाशनावसरे तद्विषयकज्ञानस्य दुःखरूपत्वे कारणं तत्र बाधकबुद्धिमूलं देहात्मभ्रमः कर्म्मेश्वरात्मकत्वज्ञानाभावच्चेत्यर्थः ।

एतेषां स्वाभाविको वेषः कोवेत्याकांक्षायामाह- ईश्वरात्मकत्वादित्यादि ।

७५.ईश्वरात्मकत्वात्सर्वेषाम्पदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभावः । प्रातिकूल्यमौपाधिकम् ।

भाष्यम्: “जगत्सर्व शरीरन्ते” “तानि सर्वाणि तद्वपुः” “तत्सर्वं वै हरेस्तनुः” इति सकलपदार्थानामपि भगवच्छरीरत्वोक्तेर्भगवदात्मकत्वेन ज्ञायमानत्वदशायां सर्वेषामनुकूलतया भानात्सर्वेषां पदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभावः, तत्र भासमानं प्रातिकूल्यं देहात्मभ्रमादिमूलकत्त्वादागन्तुकमित्यर्थः ।

एवमीश्वरात्मकत्वात्सकलपदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभाव इति किमुच्यते चन्दनकुसुमादीनामानुकूल्यं स्वाभाविकं खल्विति शङ्कायामाह – अन्यदानुकूल्यमित्यादि ।

७६. अन्यदानुकूल्यं स्वाभाविकं चेत् ? कस्यचित्कुत्रचित्कालदेशयोरनुकूलानि चन्दनकुसुमादीनि, देशान्तरे कालान्तरे तस्यैव तद्देश एव तत्काल एवान्यस्य प्रतिकूलानि न स्युः ।

भाष्यम्: अन्यदानुकूल्यमिति स्वोक्ताद्भगवदात्मकत्वप्रयुक्तादानुकूल्यादन्यत् चन्दनकुसुमादिपदार्थेषु

भासमानमानुकूल्यमुच्यते तत्तेषां स्वाभाविकं चेत् भोक्तुः कस्यचित्कस्मिश्वित्काले कम्पिश्चिद्देशेऽनुकूलानि कालान्तरे देशान्तरे वा तस्यैव प्रतिकूलानि, यद्देशकालयोस्तस्यानुकूलानि तद्देशकालयोरेवान्यस्य प्रतिकूलानि च न स्युः । एवम्प्रतिकूलतया ज्ञायमानानि पश्यामः, तस्माद्भगवदात्मकत्वनिबन्धनमानुकूल्यमेव स्वाभाविकम्, अन्यदानुकूल्यं न स्वाभाविकमिति भावः ।

वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेष्र्ष्यागमाय च। कोपाय च ततस्तस्मादस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ।।
तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते ।
तदेव कोपाय ततः प्रसादाय च जायते ।। तस्माद् दुखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम् ।।

(विष्णु पुराण २/६/३५-३७)

इत्ययमर्थः श्रीपराशरेण भगवता सुविशदमुक्तः । एतेन विषशस्त्रादीनाम्प्रतिकूलतया चन्दनकुसुमादीनामनुकूलतया च भानं देहात्मभ्रमादिभिरीश्वरात्मकत्वात्सकलपदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभावः । तस्मात्तदाकारेण भानदशायां सर्वविषयप्रकाशनदशायामपि ज्ञानमानन्दरूपमेवेत्युक्तम् ।

अथ तस्य द्राव्यत्वमुपपादयितुं तज्जिज्ञासुप्रश्नमनुवदति- द्रव्यत्वमित्यादिना ।

६९. द्रव्यत्वं कथमिति चेत् ?

तद्धेतूनुक्त्वा द्रव्यत्वं साधयति- क्रियेत्यादिना ।

७०.क्रियागुणानामाश्रयत्वादजडत्वाच्च द्रव्यम्भवति ।

भाष्यम्- क्रिया सङ्कोचविकासौ । गुणः संयोगवियोगौ । अजडत्वं स्वयंप्रकाशत्वम् । क्रियाऽऽश्रयो द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणकथनात् क्रियाश्रयत्वं गुणाश्रयत्वं च प्रत्येकं द्रव्यत्वसाधकम् । एताभ्यामजडत्वस्यापि कथनात्तदपि द्रव्यत्वसाधकमित्यस्याशयः । तथा हि, जडवस्तुषु द्रव्यमद्रव्यञ्च वर्तते । अजडवस्तुष्वद्रव्यं किञ्चिदपि नास्ति । तस्माज्ज्ञानं द्रव्यमजडत्वात्, यदजडं तद्रव्यम्, यथाऽऽ त्मेत्यजडत्वेन द्रव्यत्वसाधनं युक्तमेव । अत एवेदमजडत्वात् सङ्कोचविकासयोः संयोगवियोगादीनाञ्चाश्रयत्वाच्च द्रव्यमिति तत्त्वशेखरे स्वयमवोचत्। नन्वेवं द्रव्यत्वं चेत् ? आत्मगुणत्वमस्य कथमिति चेत् ? न नित्यतदाश्रितत्वाद्गुणत्वम् ।

आश्रयादन्यतो वृत्तेराश्रयेण समन्वयात् ।
द्रव्यत्वञ्च गुणत्वञ्च ज्ञानस्यैवोपपद्यते ।।

इति यामुनाचाय्यैरुक्तम् । आश्रयादन्यतोवृत्तित्वमत्र क्रियाऽ ऽ श्रयत्वोक्त्या लब्धम् । इदञ्च ज्ञानमात्रस्य न भवति, किन्तु दीपादितेजः पदार्थप्रभाणामपि तुल्यम् । तस्माद्दव्यत्वं गुणत्वमुभयमपि ज्ञानस्योपपन्नम् ।

पूर्वं ज्ञानस्य स्वोक्ताजडत्वविषयकं जिज्ञासुप्रश्नमनुवदति अजडत्वं चेत्यादिना ।

७१.अजडत्वं चेत्सुषुप्तिमूर्च्छाऽऽदिषु कुतो न प्रकाशत इति चेत् ?

भाष्यम्: ज्ञानं यदि स्वयं प्रकाशं तदा सदा प्रकाशेत, सुषुप्त्याद्यवस्थासु कुतो न प्रकाशत इत्यर्थः । तस्योत्तरमाह-प्रसरणाभावादिति ।

७२. प्रसरणाभावान्न प्रकाशते ।

ज्ञानं स्वाश्रयस्य विषयग्रहणवेलायामेव हि स्वयमेव प्रकाशते। सुषुप्त्याद्यवस्थासु तमोगुणाद्यभिभवेन संकुचितं तिरोहितंमणिद्युमणिप्रकाशादिवत्प्रसरणाभावान्न प्रकाशत इत्यर्थः ।

अथ ज्ञानस्योक्तं नित्यत्वादिकमुपपादयति। तत्र प्रथमं ममेदानीं ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमित्युत्पत्तिविनाशवत्तयाऽनुभूयमानस्य ज्ञानस्य नित्यत्वं कथमुपपद्यत इति शङ्कां परिहर्तुं तज्जिज्ञासुप्रश्नमनुवदति- ज्ञानं नित्यं चेदित्यादिना।

६६.ज्ञानं नित्यं चेन्मम ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमिति व्यवहारः कथमिति चेत् ?

तस्योत्तरमाह – इन्द्रियेत्यादिना।

६७.इन्द्रियद्वारा प्रसृत्य विषयान् गृह्णाति निवर्त्तत इत्यतस्तथा व्यवह्रियते ।

भाष्यम्: “सर्व ह पश्यः पश्यति” (छान्दोग्य 7.26.2) “स चानन्त्याय कल्पते” (श्वेताश्वर 5.9) इति मुक्तिदशायां सर्वविषयकत्वोक्तेस्सर्वसाक्षात्कारयोग्यमपि “यया क्षेत्रज्ञशक्तिः भावेष्टिता नृप सर्व्वगा” (विष्णु पुराण) इत्युक्तप्रकारेण कर्मणा संकुचितम् ।

तया तिरोहितत्वाच्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ।
सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते।। अप्राणिमत्सु स्वल्पा सा स्थावरेषु ततोऽधिका ।
इत्युक्तप्रकारेण कर्मानुगुणतारतम्यवत् ।।
इन्द्रियाणां हि सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् ।
तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ।।

इत्युक्तप्रकारेणेन्द्रियद्वारा निःसृत्य विषयान् गृह्णाति, ततो निवर्तते । तादृशविकाससङ्कोचप्रयुक्तप्रकाशाप्रकाशावादायोत्पन्नं नष्टमिति व्यवह्रियत इत्यर्थः ।

एवमिन्द्रियद्वारा प्रसरतो ज्ञानस्यैकत्वे विषयग्रहणवेलायां प्रकाशावसरे दर्शनश्रवणादिसंज्ञा भेदवदनेकत्वेन कथं प्रकाशत इति शङ्कायामाह इदं चेत्यादिना ।

६८.इदमेकमपि नानात्वेन भासते प्रसरणभेदेन

भाष्यम्: एकमुखेन प्रसरणं विना चक्षुः श्रोत्राद्यनेकेन्द्रियद्वारा प्रसृत्य रूपशब्दाद्यनेकविषयान् गृहणतोऽस्य दर्शनश्रवणादिसंज्ञाभेदेन ज्ञायमानं नानात्वं प्रसरणभेदनिबन्धनमित्यर्थः । अनेन नित्यस्य ज्ञानस्योत्त्पत्तिविनाशव्यवहार हेतुकथनानन्तरं प्रासङ्गिकस्तस्य नानात्वेन प्रकाशस्य हेतुश्चोक्तः । आत्मनो ज्ञानस्य नित्यत्वम् ।
“न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते”,
“न हि द्रष्टुदृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते।” (बृहदारण्यक 4.3.30, 23)

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्य्य धर्मश्च मनुजेश्वर । आत्मनो ब्रह्मभूतस्य नित्यमेतच्चतुष्टयम् ।
यथोदपानकरणात् क्रियते न जलाम्बरम् । सदेव नीयते व्यक्तिम सतस्सम्भवः कुतः ।।
तथा हेयगुणध्वंसादवबोधादयो गुणाः ।
प्रकाशन्तेन जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ।।

इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरुक्तम् । एतावता ज्ञाननित्यत्वमुक्तवान्।

प्रागात्मस्वरूपवैलक्षण्यं विस्तरेणोक्तम्। तत्र ह्यचिद्विलक्षणत्वमजडत्वमानन्दरूपत्वमव्यक्तत्वमचिन्त्यत्वं निरवयवत्वं निर्विकारत्वं ज्ञानाश्रयत्वमेतानि जीवेश्वरसाधारणानि, नियाम्यत्वादित्रयं चिदचित्साधारणम् । अणुत्वमचित्परमाणुजीवसाधारणम् । एतेषां सर्वेषां मिलितानामचिदीश्वरव्यावर्तकत्वाल्लक्षणत्वं सम्भवति, तथाऽपि सुग्रहं लघु लक्षणमाह – एतेषां लक्षणमित्यादिना ।

६१. एतेषां लक्षणं शेषत्वसहितं ज्ञातृत्वम् ।

भाष्यम्: एतेषामिति त्रिविधचेतनानामित्यर्थः । असाधारणधर्मो हि लक्षणम् । शेषत्वमात्रेणाचिद्वयावृत्त्यसिद्धेर्ज्ञातृत्वमात्रोक्तावीश्वरव्यावृत्त्यसिद्धेश्च शेषत्वे सति ज्ञातृत्वं लक्षणमुक्तम् ।

एवं ज्ञातुरात्मनो ज्ञानस्य स्वरूपस्य च साधर्म्यवैधर्म्य आह- एतेषां ज्ञानमित्यादिना ।

६२. एतेषां ज्ञानं स्वरूपमिव नित्यं द्रव्यमजडमानदन्दरूपञ्च ।

भाष्यम्: स्वरूपमिव नित्यं द्रव्यमजडमानन्दरूपमित्यनेन नित्यत्त्वद्रव्यत्वाजडत्वानन्दरूपत्वानि स्वरूपस्येव ज्ञानस्यापि सन्तीत्युक्तम् ।

नित्यत्वादिकमुपपाद्य वैधर्म्यकथनेऽ नेकग्रन्थव्यवधानं स्यादिति विचार्य्य साधर्म्यकथनानन्तरं वैधर्म्य वक्तु ताञ्जिज्ञासुप्रश्नमुत्क्षिपति – तर्हीत्यादिना ।

६३. तर्हि ज्ञानस्वरूपयोः परस्परं वैलक्षण्यं किमिति चेत् ?

वैधर्म्यमाह- स्वरूपमित्यादिना ।

६४. स्वरूपं धर्मिम सङ्कोचविकासानर्ह स्वव्यतिरिक्ताप्रकाशकं स्वस्मै स्वयंप्रकाशकमणु । ज्ञानं धर्मः सङ्कोचविकासयोग्यं स्वव्यतिरिक्तप्रकाशकं स्वस्मै स्वाप्रकाशमात्मने प्रकाशकं विभु च।

भाष्यम्: धर्मिमत्वं सङ्कोचविकासायोग्यत्वं स्वव्यतिरिक्तार्थाप्रकाशत्वं स्वस्मै” स्वयंप्रकाशकत्वमणुत्वमेतानि स्वरूपस्य विशेषाः धर्मत्वं संकोचनिकासयोग्यत्वं स्वयतिरिक्तार्थप्रकाशकत्वं स्वस्मै स्वयंप्रकाशरहितवं स्वाश्रयस्य स्वयंप्रकाशत्वं विभुत्वमेतानि ज्ञानस्य विशेषाः । विभ्विति ज्ञानस्य स्वाभाविको वेष उक्तः ।

ननु सकलचेतनानां ज्ञानंसमानमेव कुतो न भवतीत्याशङ्कायां सङ्कोचासङ्कोचनिबन्धनं तारतम्यमाह – तत्र केषाञ्चिदित्यादिना:

६५. तत्र केषांचिज्ज्ञानं सदा विभु । केषाञ्चिज्ज्ञानं सदाऽविभु। केषांञ्चिज्ज्ञानं कदाचिद्विभु ।

भाष्यम् : अज्ञानशून्या अमरा इत्युक्तप्रकारेण कदाचिदपि भगवज्ज्ञानस्य सङ्कोचाभावेन तत्स्वरूपरूपगुणविभूतीः सदाऽनुभवता नित्यसूरीणां ज्ञानं सदा विभु भवति । मिथ्याज्ञानदुष्कर्म्मलिनदेहयुक्तानां बद्धानां ज्ञानं कर्मानुगुणसङ्कोचविकासवत्सदाऽविभु भवति । “तीरं दृष्टवन्त” इत्युक्तप्रकारेण भगवत्प्रसादेन संसारसागरं तीर्ध्वा तत्तीरं प्राप्तानां मुक्तानां ज्ञानं पूर्वावस्थायामविभूत्तरावस्थायां “सर्वं ह पश्यः पश्यति” (छान्दोग्य 7.26.2) इत्युक्तप्रकारेण विभु भवतीत्यर्थः ।

एवं सुखदुःखव्यवस्थाऽनुपपत्तिरेव न भवत्येकात्मपक्षे । अपि तु बद्धमुक्तव्यवस्थायाः शिष्याचार्य्यव्य- वस्थायाश्चानुपपत्तिश्चेत्याह कश्चिदित्यादिना :-

५३. कश्चित्संसरति कश्चिन्मुच्यते कश्चिच्छिष्यः कश्चिदाचार्य इति च न स्यात् ।

आत्मा एकश्चेत्-
अनेकजन्मसाहस्त्रीं संसारपदवीं व्रजन् ।
मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः ।। (विष्णु पुराण 6.7.19)

इत्युक्तप्रकारेण कश्चित्संसरति शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त इत्युक्तप्रकारेण कश्चिन्मुक्तो भवति ।

“तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाज तां तत्त्वतो ब्रह्माविद्याम् ।” (मुण्डक 1.2.12)

इत्युक्तप्रकारेण कश्चिच्छिष्यो भूत्वोपसत्तिं करोति, कश्चिदाचार्य्यः सन्नुपदेशं करोतीति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः।

अन्यां चानुपपत्तिमाह- विषमेत्यादिना :

५४. विषमसृष्टिश्च नोपपद्यते ।

आत्मैकश्चेत् देवतिर्य्यगादिरूपेण केषाञ्चित्सुखोत्तराणां केषाञ्चिदुःखोत्तराणां केषाञ्चिन्मिश्रसुखदुःखानामेवं; लोक पदार्थानां वैषम्येण सर्वेश्वरस्य सृष्टिर्नोपपद्यत इत्यर्थः । जीवभेदः कर्मतारतम्यञ्च खलु विषमसृष्टेर्हेतुः । एर्वं युक्तितोऽनेकविरोधा दर्शिताः ।

अथास्मिन् पक्षे श्रुतिविरोधोऽप्यस्तीत्याह- आत्मभेदमित्यादिना:

५५. आत्मभेदमभिदधत्या श्रुत्या च विरोधः ।

एकात्मपक्षो “नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्” इत्यात्मभेदाभिधायिश्रुतिविरुद्धत्यर्थः ।

नन्वियं श्रुतिरात्मभेदाभिधायिनी चेत् ?
“भोक्ता भोग्यं” “पृथगात्मानम्’ “ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशानीशौ” “अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमय” इति जीवैकत्वप्रतिपादकश्रुतीनां विरोधः । तस्मादौपाधिक भेदाभिधायिनीयं श्रुतिरिति तन्मतं निराकरोति – श्रुतिरित्यादिना :-

५६. श्रुतिरौपाधिकं भेदमभिधत्त इति न शक्यते वक्तुम्।

औपाधिकभेदो नाम देवमनुष्यादिभेदः कामक्रोधादिभेदश्च ।

औपाधिकभेदो न भवतीत्यत्र हेतुमाह- मोक्षदशायामित्यादिना ।

५७. मोक्षदशायाम्भेदसत्त्वात् ।

“सदा पश्यन्ति” “मम साधर्म्यमागताः” “मुक्तानाम्परमा गतिः” “सायुज्यं प्रतिपन्ना ये” “यस्मिन्पदे विराजन्ते मुक्ताः संसारबन्धनैः” इति मोक्षदशायामात्मभेदस्य श्रुत्याद्युक्तस्य सत्त्वादित्यर्थः । मोक्षदशा हि सर्वोपाधिविनिर्मुक्तदशा । तत्राप्यात्मभेदस्य श्रुतिसिद्धत्त्वात्, नित्यो नित्यानामिति श्रुतिरप्यात्मभेद वदतीति भावः ।

नन्वात्मभेदप्रतिपत्तिहेतूनामौपाधिकानां देवमनुष्यादिभेदानां कामक्रोधादिभेदानां निवृत्तौ आत्मनां स्वरूपमत्यन्तसमतया केनापि प्रकारेण भेदकथनायोग्यं मोक्षदशायां तिष्ठति, तत्रात्मभेदः कथं सिद्ध्यतीति वादिप्रश्नमनुवदति तदानीमित्यादिना,

५८. तदानीं देवमनुष्यादिभेदानाञ्च निवृत्तावात्मनां स्वरूपस्यात्यन्तसमतया केनापि प्रकारेण भेदकथनायोग्यत्वेऽपि

भेदकथना- योग्यत्वे ऽपीत्यन्तेन । दृष्टान्तमुखेन भेदं साधयति- परिमाणेत्यादिना:

५९. परिमाणगुरुत्वाकाराणां साम्येऽपि स्वर्णकलशरत्नव्रीहिप्रभृतीनां यथा भेदः सिध्यति, तथाऽऽत्मस्वरूपंभेदः सिद्धः

परिमाणगुरुत्त्वादिभिः समानानां स्वर्णकलशरत्नब्रीहिप्रभृतीनां पदार्थानां भेदकस्य लक्षणस्याभावेऽपि यथा नानात्वं दृश्यते, तथा केनापि प्रकारेण भेदज्ञापनायोग्यानामेकाकाराणां मुक्तात्मनां स्वरूपभेदः सिद्ध्यतीत्यर्थः ।

पूर्वोक्तंसर्वमनुभाषमाणस्तस्मादात्मभेदोऽवश्यं स्वीकर्तव्य इति निगमयति तस्मादित्यादिना।

६०. तस्मात आत्मभेद: स्वीकार्य्यः

एवं केचिदात्मभेदो नास्तीत्यारभ्यैतावता प्राक् स्वोक्तजीवानन्त्यप्रतिभट मेकात्मवादमुत्क्षिप्य युक्तितः शास्त्रतश्च तं बहुमुखं दूर्षीयत्वाऽऽत्मभेदस्साधितः ।

एवमुक्तानां त्रिविधात्मवर्गाणां संख्याऽस्ति न वेत्याशङ्कायामाह एते त्रयोऽपीत्यादि:

४८. एते त्रयोऽपि प्रत्येकमनन्ताः ।

भाष्यम्- एते त्रयोऽप्यनन्ता इत्युक्तौ वर्गत्रयस्य समुदितस्यानन्तत्वं ज्ञायेतेत्यभिप्रेत्य प्रत्येकमित्युक्तम् । अनन्ताः इत्यसंख्येया इत्यर्थः ।

उक्तजीवानन्त्यविरोध्येकात्मवादं निराकरोति- केचिदित्यादिना:

४९. केचिदात्मभेदो नास्ति, आत्मैक एवेत्ति वदन्ति ।

भाष्यम् केचिदित्यनादरोक्तिः । एवं वदन्तः क इति चेत्? जीवाद्वैतप्रतिपादकशास्त्रे कुदृष्टयः । ब्रह्माद्वैतं जीवाद्वैतमिति शास्त्रे प्रातपाद्यमानमद्वैतं द्विविधम् । तत्र ब्रह्माद्वैतं नाम प्रकार्य्यद्वैतम् । जीवाद्वैतं प्रकाराद्वैतम्। एतन्त्रियामकं किमिति चेत् ? ब्रह्मप्रकरणेषु “सर्व खल्विदं ब्रह्म” “ऐतदात्म्यमिदं सर्वं” “पुरुष एवेदं सर्वम्” इति समानाधिकरण्येन ब्रह्माद्वैतप्रतिपादनात्, समानाधिकरण्यस्य प्रकारभेदविशिष्टप्रकार्येकत्वपरत्वात् । एकः सन् बहुधा विचवारेति प्रकार बहुत्वस्य कण्ठोक्ते आत्मनां साम्योक्ते ऐक्यविधिशेषस्य नेह नानाऽस्ति किञ्चनेत्या (बृहदारण्यक 4.4.19) दिभेदनिषेधस्य विहितैक्यावरोधिभेदविषयकत्वात् सामान्यनिषेधस्य विहितव्यतिरिक्तविषयकत्वेन प्रकारिबहुत्वनिषेधपरत्वात्, “न तत्समःश्वाभ्यधिकश्च दृश्यते” इति तुल्यप्रकार्यन्तरनिषेधस्य कण्ठोक्तेः प्रकारिद्वैतमेव ब्रह्माद्वैतम्, जीवबहुत्वस्य श्रुतिसिद्धत्वात् । अन्यथा बद्धमुक्तव्यवस्थानुपपत्तेः, उपदेशानुपपत्तेः सुखादिव्यवस्थाऽ नुपपत्तेः ।

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः ।
चतुर्विधो विभेदोऽयं मिथ्याज्ञाननिबन्धनः ।। (विष्णु पुराण 2.13.98)

“देवादिभेदे विध्वस्ते ।” इत्यादिभिर्भेदविशेषनिषेधस्य कण्ठोक्तेः ।

तस्यायुक्ततां साधयति तत्पक्ष इत्यादिना ।

५०. तत्पक्षे कस्यचित्सुखित्वकालेऽन्यस्य कस्यचिद्दुःखित्वं न स्यात् ।

तत्पक्षे- तथाऽऽत्मभेदाभावपक्षे । अहं सुखीति कस्यचित्सुखोत्तरत्वकालेऽन्यस्य कस्यचिदहं दुःखीति दुःखातुरत्वमिति सुखदुःखव्यवस्था न स्यादित्यर्थः । सुखदुःखयोरुभयोरेकाश्रयत्व उभयप्रतिसन्धानमेकस्यैव स्यात् । अतः सुखदुःखयोर्नियतत्वादात्मभेद आवश्यक इति भावः ।

तादृशसुखदुःखव्यवस्थाहेतुर्देहभेद इति तेषां युक्तिमनुवदति- तच्चेत्यादिना ।

५१. तैच्च देहभेदेनेति चेत् ?

तदनुपपत्तिमाहसौभरीत्यादिना

५२. सौभरिशरीरेऽपि दृश्येत ।

देहभेदस्य सुखदुःखनियमहेतुत्वेऽने- कदेहपरिग्रहवतः सौभरेरपि स नियमो दृश्येतत्यर्थः । देहभेदस्य सुखदुःखनियामकत्वाभावे जन्मान्तरानुभव एतज्जन्मनि कुतो न स्मर्य्यत इति चेत् ? स स्मरणाभावः संस्कानुद्धृतवात्, तन्नाशाद्वा। शरीरान्तरे सुखदुःखस्मृत्याद्यभावोऽप्यन्यतरेणेति चेत् ? एकस्मिन्नपि शरीरे स्मृतिर्न स्यात् । तस्मात्सुखदुःखनियमहेतुर्देहभेद इति न शक्यते वक्तुम् ।

एवमात्मन औपाधिका अविद्यादयः कस्यामवस्थायां निवर्त्तन्ते इत्याकाक्षायामाह अचिदित्यादि।

४७. अचिन्निवृत्तावविद्यादयो निवर्तन्त इति वदन्ति ।

भाष्यम्- कारणनिवृत्त्या कार्य्यनिवृत्तेरचित्सम्बन्धनिबन्धना एता अपि तत्त्सम्बन्धनिवृत्ती निवर्तन्त इति तत्त्वविदो वदन्तीत्यर्थः । वदन्तीत्येतत्परमतमित्युक्त्वा अज्ञाननिवृत्तिपूर्वकमानन्दरूपं ज्ञानं प्रसादितं प्राप्तानां भगवत्प्रसादविशेषेणाचिन्निवृत्तेः प्रागविद्यादेर्निवृत्तिदर्शनात् स नियमो नास्तीत्यस्याभिप्राय इति केचिदाहुः । तन्न मुख्यम्, तेषां शरीरेण सहावस्थानदशायां परमभक्तिपर्यन्तोत्पत्तावपि पापपटलनिवृत्या ‘त्वां सत्यमेव प्राप्नुयाञ्चेद्यावल्लोकपर्यन्तं स्वामित्युक्तत्वात्” “सर्वं ह पश्यः पश्यति” (छान्दोग्य 8) इत्युक्तस्य मुक्तावस्थायां वैशद्यस्याचिन्निवृत्तेः प्रागभावात् । एवं प्रागात्मस्वरूपं बद्धमुक्तनित्यरूपेण त्रिविधम् । तत्र बद्धचेतनानामविद्याद्युत्पत्तिमूलं, तन्निवृत्तिक्रमश्श्रोक्तः ।

पूर्वोक्तस्वरूपवैलक्षण्यवत आत्मनोऽविद्यादिदोषसम्बन्धस्य को वा हेतुरित्याकांक्षायां तद्धेतुं सदृष्टान्तमाह- जलस्येत्यादिना:

४६. जलस्याग्निसंसृष्टस्थालीसंसर्गेण यथौष्ण्यशब्दादयो जायन्ते । तथाऽऽत्मनोऽचित्सम्बन्धेनाविद्याकर्म्मवासनारुचयो जायन्ते।

भाष्यम्- स्वभावत एव निर्विकारस्य शीतलस्य जलस्याग्निना संसृष्टाया स्थाल्याः संसर्गेणौष्ण्याशब्दोद्रेकरुपविकारा जायन्ते। तथा स्वतो ज्ञानानन्दामलस्वरूपस्यात्मनो गुणत्रयाचित्सम्बन्धेनविद्याकर्मवासनारुचयो जायन्त इत्यर्थः । अस्यानुजोऽप्याचार्य्यहृदये ऽ विद्याकारणमनाद्यचित्सम्बन्ध इत्यवोचत् ।
एवं श्रीविष्णुपुराणे (6.1.22-24)-

निर्वाणमय एवात्मा ज्ञानानन्दमयोऽमलः ।
दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस्ते न चात्मनः ।। जलस्येवाग्निसंसृष्टस्थालीसङ्गात्तथाऽपि हि ।
शब्दोद्रेकादिकान् धर्मान् तत्करोति यथा मुने ।।
तथाऽऽत्मा प्रकृतेः सङ्गादहंमानादिदुषितः ।
भजते प्राकृतान् धर्मानन्यस्तेभ्योऽपि सोऽव्ययः ।।
इत्युक्तम्।

अत्राविद्या अज्ञानम् । तच्च ज्ञानानुदयान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानरूपेणानेकविधम् । कर्म करणत्रयकृतः पुण्यपापात्मकः क्रियाविशेषः । तत्र पुण्यमैहिकामुष्मिकनानाविधभोगसाधनतया बहुविधम् । पापमकृत्यकरणकृत्याकरण भगवदपचार भागवतापचारासह्यापचाररूपेणानन्तविधम् । वासना पूर्वं कृतेषु पुनश्चाभिनिवेशस्य हेतुः संस्कारः । इयं च हेतुभेदेन बहुविधा । रुचिः रसान्तरेणाप्रतिनिवृत्तः कुत्रचिज्जायमान आदरः । इयं च विषयभेदेन बहुविधा अविद्याकर्मवासनारुचयो जाता इत्यनुक्त्या जायन्त इत्युक्त्या तासां प्रवाहरूपत्वमुक्तम् ।