Ramanuja-mata-saara-sangrah

रामानुजमतसारसंग्रह

Part 1: Introduction

The grantha Ramanuja-mata-saara-sangrah is authored by Srinivaasacharya swami. The grantha presents very very basic details of Sri Vaishnava philosophy for beginners.

The translator has tried not just to give word-by-word translation but to present the concepts in lucid manner and add a few details from his own behalf as well.

  1. In the first mangala shloka, acharya takes shelter of Bhagwan, who holds sarnga bow, Sheshi of entire jagat and served by Sri devi and Bhu devi, while he is lying on aadi Shesha paryanka.
  2. In the second mangal shloka, acharya takes shelter of his acharya parampara.
    Hari – Shri – sainya_raat (Vishwaksena) – Kaari (Nammalvar) – Bhunaath (Ranganaatha muni) – abjadrisha (Pundarikaksha) – Rama mishra – Yamun muni – Mahapurna – Lakshmana (Ramanuja muni) – aamnaaya shekhar (Vedanta Desika) – Pattacharya.

The author identifies himself with the son of Pattacharya swami, who is also his acharya. He pledges to describe the siddhanta of Ramanuja muni as per his own intelligence.

The Vishishtaadvaita (VA) is propounded by Shri Krishnadvaipaayana Vyasa, Bodhayana and Ramanuja swami (pradhaana acharyas of the VA lineage).

The subject of Vedanta-Sutra (Shareraka meemansha) is Bhagwaan who is

  1. Shripati
  2. paramaatma, and
  3. having entire chit and achit as his shareera.

Means to achieve that Bhagwaan is either Bhakti-Yoga, which have as it’s anga nitya, naimityika karmas as per one’s varnashrama; or Nyaasa (Sharanagati). (It should be noted that Karma Yoga, Gyaana Yoga, Bhakti Yoga and Prapatti are taken as separate and independent means for moksha. Sharanagati is not following any means for moksha and being dependant on Bhagwan’s kripa. When sharanagati is done means for moksha, it is called Nyaasa-vidya or Prapatti-yoga. In Ramanuja sampradaya, Sharanagati is not done as means for moksha as Bhagwaan is the only means. Sharanagati is just adhikaari-poorti.)

Final goal or parama-purushaartha is reaching desha-vishesha (Sri-Vaikuntham) and doing Bhagwad-Kainkaryam; which is of the nature of paripoorna anubhava of Brahman (Bhagwan), getting qualities and rupam similar to Bhagwan and is called as Moksham.

Part 2: Padaartha Vibhaaga : https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/13/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-2/

Part 3: Srishti prakaara : https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/13/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-3/

Part 4: Nimitta and Upaadaana kaaranam: https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/13/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-4/

Part 5: Panchikaranam : https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/13/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-5/

Part 6: Anupravesha and creation of names and forms: https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/16/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-6/

Part 8: Shuddh-Sattva swarup pratipaadanam: https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/16/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-8/

Part 9: Jeevatma-nirupanam : https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/16/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-9/

Part 10: Dharmabhoota gyaana nirupanam: https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/16/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-10/

Part 11: ‘yathaartham sarva vigyaanam’ (yathaartha khyaati): https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/20/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-11/

Part 12: Ananda-swarupa: https://ramanujramprapnna.blog/2025/04/20/ramanuja-mata-saara-sangrah-part-12/

Part 13: Jeevatma-bahutvam:

Part 14:

Acharya Parampara in Sri Vaishnava sampradaya after Ramanuja

There are two common and very popular misconceptions in our sampradaya:

  1. Being a son of acharya is an enough qualification to be acharya.
  2. Taking the sambandham of acharya (Diksha) is enough for moksham.

This has not been told by any of the Purvacharyas and in any of the granthams. What they have said:

  1. Acharya must be having gyaanam and anushthaanam (Plus sambandham of Acharyas appointed by Ramanuja).
  2. Shishya must be having gyaanam and anushthaanam, without which Moksham is impossible. (Exceptions can’t be general rule. Anyday Moksh-pradatvam isn’t in our hand but with Bhagwan).

Thus, a Sri Vaishnava who has surrendered to an acharya who have gyaanam and anushthaanam and he himself possess gyaanam and anushthaanam gets Moksham.

But don’t we get Moksham from Ramanuja-Sambandham?

Yes, true. But the acharya to whom we surrender should be Ramanuja dasa and the shishya himself/herself should be Ramanuja dasa.

Being Ramanuja dasa means having gyanam of aacharya-sheshatvam and anushthaanam as per that gyaanam. The Sambandhis appointed by Ramanuja are Avayavas (body parts) of Bhagwad Ramanujacharya. Thus sheshatvam toward Upakaarak acharya and kainkaryam to him is actually kainkaryam towards Ramanuja swami himself.

Also, we never say that only Ramanuja-sambandhis can get moksham. Other Sampradayas have their own methodologies. We follow what our purvacharyas gave us. We can’t say who will get Moksham and who won’t get. Bhagwan is param swatantra to give to anyone he wishes.

74 Simhasanadhipatis

Sri Vaishnava Sampradaya is anaadi and begins from Sri Ranganaatha Bhagwan in ShriRangam (as per the present existing disciple successions. There may be other ones but unknown to us). This anaadi Sampradaya reached Ramanujaacharya swami. All the streams of parampara merged into him, he being the acharya of all. Bhagwan has assured to give moksham to all Ramanuja-Sambandhis. Bhagwad Ramanuja has laid down some rules. One who abides by those rules, are Ramanuja dasa and Moksham is ensured to them by Ramanuja Sambandham.
(No, it’s not like getting diksha from acharya and moksham is ensured. That is just a start.)

After Ramanujacharya swami, the parampara diverged to 74 Simhasanadhipatis. By convention, the hereditary Vamshajas of them are considered acharyas, but not ONLY they are the acharyas.

The present acharya can give diksha adhikara to his disciples based on his gyaanam and anushthaanam. That may be his son as well some of gyaana-vamshaja as well. Parashar Bhattar gave Acharyatva to Nanjeeyar (Vedaanti swami). Nanjeeyar gave to Nampillai (Kalivairi das swami) and Nampillai to Krishnapaad suri and Periyavachchan pillai. It’s worth noting that they aren’t from the hereditary Vamsha parampara of 74 Simhasanadhipatis. They were chosen as the leader of the Sampradaya in Oran-Valli parampara based on their gyaanam and anushthaanam only. Swami Periyavachchan Pillai had many shishyas, including glorious Vadi Kesari Jeeyar parampara. Swami Pillai Lokacharya appointed Tiruvaimozhi pillai (शैलेश स्वामी) as his successor, who wasn’t from the hereditary (auras) Vamsha parampara of 74 Simhasanadhipatis. Sri Shailesh swami was a King by that time and had almost left the sampradayam. Swami appointed Vilan Cholai Pillai to reform him and bring back to sampradayam and give acharyatva.

Coming to the most important acharya, Swami Varavara muni who appointed asht-diggajas. Swami established important acharya peethams like Vanmamalai Totadri mutt, which don’t belong to 74 parampara but is one of the most glorious parampara in preaching and spreading Sri Vaishnava Sampradaya throughout the length and breadth of India. Swami Varavara muni through his disciple Koil Annan VaradaNarayanacharya swami, established Goverdhan mutt parampara in Mathura-Vrindavan, which spread the sampradaya from Rajsthan to Nepal-Bhutan horizontally and Kashmir to Maharashtra vertically. Gadi Anantacharya swami established several mathams in North and gave them Diksha adhikaara like Buxar Tridandidev mutt etc.

Even much before this, we have many ancient mutts as well like Orissa Embar mutt, Jeeyar swami mutt, Rajsthan Jhalariya mutt etc.

It’s good to have Vamsha-gauravam but that itself isn’t enough qualification for Acharyatva. All the Acharyas from Lokacharya swami to Varavara muni swami, Devaraaja swami etc have given Acharya Lakshanams. They are of primary importance. We have a word “Acharya-Purusha”. What does it mean? It’s simple meaning would be ‘Ramanuja-dasa’. Thus, one who have enough gyaanam and Anushthaanam of his swarupam as Ramanuja-dasa can only be Acharya. An Acharya should have received diksha adhikaara from his own acharya (who would lie in the 74 parampara but may or may not be from 74 auras Vamshas). It’s not that some shishya can voluntarily declare himself as acharya. The shankh-chakra mudra is given to the shishya by the acharya.

Swami Pillai Lokam Jeeyar in his Vyakhyanam of Upadesha Ratnamala says, “From Prapanna-jana-kootastha Shathakopa alwar to vartmaana acharya is unbroken Vamsha-pravaaha“.

(//pazhuthilA ozhugalAtru engira padiye prapannajana kooTastharaana AzhwAr thodangi swAchAryaparyantamaaga vamshapravaahaththil naduve oru aBhishasta sambanDham kalashaadhE nitya nirduShtan aagai//)

What Vamsha-pravaaha is being talked here? Does Shathakop Alwar have any Auras (hereditary) Vamsha? The Vamsha being talked here is gyaana-parampara only. Natha Muni was Vamshaja of Nammalvar. Not by hereditary genes but by being gyaana-putra.

As a Sri Vaishnava, what’s our pravar? It’s ‘Paraankusha-Parakaal-Yativaraadi’. Thus we all have same gotra and same Vamsha.

How?

Remember Parakaal Alwar saying, “I wasn’t born then (from mother). Once I was born (gyaana-janma), I never forgot.

CONCLUSION

An acharya in one having Ramanuja sambandham from his acharya, and empowered by his acharya with aacharyatvam. The 74 Simhasanadhipatis are 74 doors of the dam of the compassion of Ramanuja. The acharya in the traditions further empowered other acharyas, established other muttams and thus Ramanuja sampradaya grew in all directions.

Gyaanam and anushthaanam of upakaaraka acharyas is important for the uplifment of the shishya. Someone lacking in gyaanam and anushthaanam can’t be an acharya.

Thus both, being in shishya parampara and given aacharyatva by his aacharya plus gyaanam and anushthaanam is important to recognize someone as acharya. Take shelter of an Acharya having both the qualifications.

Appendix

There are amaryaadit allegations against Chinna Srimannarayana Jeeyar swami from Andhra and many fake social media accounts are declaring him a fake acharya. While I agree with their criticism that devataantara sambandham should be avoided. I strongly condemn the criticism that targets his guru-parampara. He was appointed as the successor of his acharya Pedda Jeeyar swami as per his acharya’s wish and in front of most all the stalwarts of the sampradaya in Tirupati. Thus, he received rights to be an acharya by his acharya. Pedda Jeeyar swami was an iconic figure of the sampradaya who had cordial relationships with all the stalwarts of the sampradaya and together they worked for the betterment of the sampradaya. Allegations against such a glorious parampara is like spitting towards the Sun.

श्री वैष्णव गृह-आराधन विधि

।। अस्मद्गुरुभ्यो नमः।।

।। श्रीमते रामानुजाय नमः ।।

।। श्रीमद्वरवरमुनये नमः ।।

(संक्षिप्त श्री वैष्णव गृह आराधना, जो 20-30 में पूर्ण हो सकता है, द्राविड प्रबन्धों एवं संस्कृत स्तोत्रों के साथ के साथ दास ने प्रस्तुत किया है| सम्प्रदाय की आराधना-पद्धति के अनुसार, सांप्रदायिक विद्वानों से चर्चा करते हुए दास ने यह लिखा है| दोषों के लिए क्षमाप्रार्थी हूँ|भगवान के प्रपन्न होने के कारण यदि में किसी हेतु के निमित्त (आयुष्य बढ़ जाये, काम निर्बाध पूर्ण हो जाये आदि) संकल्प आदि करना सम्प्रदाय विरुद्ध है| हम केवल भगवान की आज्ञा से एवं भगवान के कैंकर्यरूप पूजा ही करते हैं| मोक्ष की कामना से भी भगवान की आराधना करना प्रपत्ति-निष्ठा के विरुद्ध है| एकमात्र भगवान का निस्वार्थ कैंकर्य ही उद्देश्य होना चाहिए|)

ध्यात्वा रहस्यत्रितयं तत्वयाथात्म्यदर्पणम् । परव्यूहादिकान् पत्युः प्रकारान् प्रणिधाय च ॥ (वरवरमुनि दिनचर्या.15)

इस प्रमाण के अनुसार, प्रातःकाल “हरि! हरि! हरि!” का उच्चारण कर उठने के बाद, हाथ-पैर धोकर, आचमन करके रहस्य-मन्त्रार्थों का अनुसन्धान करना चाहिए| प्रातःकाल अर्चिरादी मार्ग एवं भगवान के पाँच रूपों का भी ध्यान करना चाहिए|

अर्चिरादि सार

तत्पश्चात स्नानादि, संध्या-वन्दनादि के पश्चात तुलसी पत्र अमनिया करके (तोड़कर) पूजा पात्र में रखना चाहिए| असावधानी से, जल्दबाजी में या अशुद्धावस्था में तुलसी का स्पर्श करना पाप माना गया है|

आराधन के लिए दीप प्रज्वलित करें और कम-से-कम आराधन समाप्त होने तक भगवान के बायीं ओर दीप जलती रहनी चाहिए|

फिर गृह मन्दिर के पास जाकर भगवान का सुप्रभात करते हैं| भगवान के सुप्रभात से पूर्व आलवारों एवं रामानुज स्वामी का सुप्रभात गा सकते हैं| मन्त्र गुरुपरंपरा एवं श्लोक गुरुपरम्परा का अनुसन्धान कर सकते हैं|

(स्त्रियों और पुरुषों, दोनों को गृह-आराधना का ज्ञान होना चाहिए| स्त्रियाँ मन्दिर की सफाई, माला बनाना, प्रसाद पकाना, भजन निवेदित करना आदि सेवा कर सकती हैं| स्त्री शरीर से शालग्राम एवं प्राण-प्रतिष्ठित विग्रहों के स्पर्श का निषेध है|  लड्डू-गोपाल आदि उन विग्रहों की, जिनकी प्राण-प्रतिष्ठा नहीं हुयी है, उनकी सेवा वो कर सकती हैं| यदि घर के पुरुष न हों तो स्त्रियाँ शालग्राम जी के स्पर्श बिना उनका सामान्य आराधन कर सकती हैं| यदि घर की स्त्रियाँ न हों तब पुरुषों को भी भगवान के लिए पकवान तैयार करना, माला बनाना आदि कैंकर्य आने चाहिए| यदि घर से बाहर जा रहे हों, तब जैसे बच्चे को या तो अपने साथ ले जाते हैं या किसी अभिभावक के पास छोड़ जाते हैं; वैसे ही भगवान को या तो अपने साथ ले जाएँ या किसी उत्तम वैष्णव के पास आराधन की व्यवस्था कर दें|)

श्री वैष्णव गुरु परम्परा

सर्वप्रथम द्वारपालों को प्रणाम करते हैं:

ओं चण्डादिद्वारपालेभ्यो नमः।

ओं प्रचण्डादिद्वारपालेभ्यो नमः ।

अब भगवान की स्तुति करते हैं:

  • स्नान के पश्चात उर्ध्व पुण्ड्र धारण करते वक्त हम प्रायः मन्त्रार्थों का ध्यान करते हैं।
  • वाक्य-गुरूपरम्परा,  मन्त्र-गुरूपरम्परा एवं अपने आचार्य से लेकर रंगनाथ भगवान तक के आचार्यों के तनियाँ का पाठ करें।
  • तीनों रहस्य मन्त्रों का ध्यान करें।
  • आचार्य के श्री चरणों को शिर पर धारण करें एवं आचार्य श्रीपादतीर्थ 2 बार धारण करें।
  • घर के स्त्रियां और अन्य सदस्य भी तिरुआराधना मे भाग ले सकते हैं – पुष्पमाला बनाना, तिरुआराधना के स्थान को साफ करना ,तिरुआराधना सामग्री को तैयार करना, नैवेद्य भोग बनाना, दिव्यप्रबन्ध-स्तोत्र पाठ करना आदि सेवा करके । वो कदापि भी शालग्राम जी का स्पर्श न करें।
  • भगवान के लिए पंच-पात्र की व्यवस्था रखें एवं स्वच्छ प्लोत वस्त्र साथ रखें, जिनके एक कोने से भगवान के चरण पोंछना और दुसरे कोने से श्री भगवान के हस्त और मुख(होंट) पोंछना चाहिए ।
  • श्री आराधना के बीच में आवश्यक हो जाने पर अपने हाथ धोने के लिये एक अलग छोटा कलश रखें ।
  • उत्थापन से स्नान के समय आचार्य से श्रीभगवान इस क्रम में सेवा करें (आरोहण) और भोग, अर्चना, पुष्प चन्दन समर्पण करते समय श्रीभगवान से आचार्य इस क्रम में सेवा करें (अवरोहण) । 
  • ‘‘स्वाचार्य हस्तेन आराधनाभिमुखो भवेयम्’’ इस उक्ति के अनुसार हमारे हाथों द्वारा आचार्य ही भगवान की आराधना कर रहे है हम केवल निमित्त मात्र है , इस भाव को रखते हुये आराधना प्रारम्भ करें ।

नमो नमो वाङ्मनसातिभूमये नमो नमो वाङ्मनसैकभूमये ।

नमो नमोऽनन्तमहाविभूतये नमो नमोऽनन्तदयैकसिन्धवे ॥ (स्तोत्र रत्न.२१)

न धर्मनिष्ठोऽस्मि न चात्मवेदी न भक्तिमांस्त्वच्चरणारविन्दे ।

अकिञ्चनो ऽनन्यगतिश्शरण्य ! त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये ॥ (स्तोत्र रत्न.२२)

अपराधसहस्रभाजनं पतितं भीमभवार्णवोदरे ।

अगतिं शरणागतं हरे ! कृपया केवलमात्मसात्कुरु ॥ (स्तोत्र रत्न.४८)

कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वासंध्या प्रवर्तते ।

उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥ (श्री रामायण १.२३.१)

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविंद उत्तिष्ठ गरुडध्वज ।

उत्तिष्ठ कमलाकांत त्रैलोक्यं मंगलं कुरु ॥ (वेंकटेश सुप्रभात.२)

मातस्समस्त जगतां मधुकैटभारेः, वक्षोविहारिणि मनोहर दिव्यमूर्ते ।

श्रीस्वामिनि श्रितजनप्रिय दानशीले, श्री वेंकटेश दयिते तव सुप्रभातम् ॥ (वेंकटेश सुप्रभात.३)

जितन्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ।

नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ॥ (जितन्ते स्तोत्र)

नायगनाय् नित्र., नन्दगोपनुडैय कोयिल् काप्पाने ! * कोडित् तोन्नम् तोरण वायिल् काप्पाने ! *

मणिक् कदवम् ताळ् तिर. वाय् * आयर् सिरु. मियरोमुक्कु **

अरे. परे. मायन् मणिवण्णन्, नेन्नले वाय् नेर्दान् * तूयोमाय् वन्दोम् तुयिलेळ. प् पाडुवान् *

वायालु मुन्नमुन्नम् माट्रादे अम्मा ! *  नी नेय निलैक् कदवम् नीक्केलोर् एम्पावाय् ॥ (तिरुपावै .११)

मारि मलै मुळे. जिल्, मन्निक् किडन्दुर. ङ्गुम् * सीरिय सिङ्गम् अरि. वुटुत् ती विळि. त्तु *

वेरि मयिर् पोङ्ग एप्पाडुम् पेन्र्दुदरि. * मूरि निमिन्दु मुळ.ङ्गिप् पुर. प्पटुप् **

पोदरुमा पोले , नी पूवैप् पू वण्णा * उन् कोयिल् निन्नु. इन्ग्न्गने पोन्दरुळि *

 कोप्पुडैय सीरिय सिङ्गासनत्तिरुन्दु * याम् वन्दकारियम् आराय्न्दु अरुळेलोर् एम्पावाय् ॥ (तिरुपावै .१८)

अनु. इव्वुगकम् अळन्दाय्!, अडि पोट्रि * सेत्र.ङ्गुत् तेन्निलङ्गै सेट्राय् ! तिर.ल् पोट्रि *

पोन्न. च् सगडम् उदैत्ताय् ! पुगळ्. पोट्रि * कन्नु. कुणिला एरि.न्दाय्! कळ. ल् पोट्रि **

कुन्नु. कुडैयाय् एडुत्ताय् !, गुणम् पोट्रि * वेन्नु. पगै केटुक्कुम् निन् कैयिल् वेल् पोट्रि *

एन्नेन्. उन् सेवगमे एत्तिप् परै. कोळ्वान् * इन्नु. याम् वन्दोम् इरङ्गेलोर् एम्पावाय्  ॥ (तिरुपावै .२४)

कूर्मादीन् दिव्यलोकान् तदनुमणिमयम् मण्डपं तत्रशेषं

तस्मिन्धर्माधिपीठं तदुपरिकमलं चामर ग्राहिणीश्च |

विष्णुर्देवीर्विभूषायुधगणमुरगम् पादुके वैनतेयं

सेनेशं द्वारपालान् कुमुदमुखगणान् विष्णुभक्तान् प्रपद्ये ||

अब तीन बार ताली बजाकर बोलें (इसे तालत्रयम् कहते- पहले दाहिने हाथ से बायें हाथ पर ताली, फिर बायें से दाहिने हाथ फिर दाहिने हाथ से बायें हाथ) एवं मन्दिर का खोलें:

यं वायवे नमः। वीर्याय अस्त्राय फट्।

भगवान को पंखा झलें (https://ramanujcreations.com/) एवं रात्री के पुष्प आदि निकाल लें| पूजा के पात्रों को धोकर ‘पात्र-परिकल्पनम्’ प्रारम्भ करें| पूर्णकुम्भ (श्रीकावेरी) में जल डालें एवं उसमें तुलसी, एला (इलाइची), भीमसेनी कर्पूर (खाने योग्य कर्पूर), केसर, पुष्प आदि डालकर मिश्रित कर लें| (आजकल बाजार में तीर्थ पोड़ी मिल जाता है, या घर में ही महीन पीस कर रख लें|) 

अब पंचपात्र आदि पूजा पात्रों को समुचित क्रम में रख लें:

  1. अर्घ्य पात्र (भगवान के श्री हस्त धुलाने के लिए)
  2. पाद्य पात्र (भगवान के श्री पैर धुलाने के लिए)
  3. आचमनीय पात्र (भगवान को आचमन करवाने के लिए)
  4. स्नानीय पात्र (भगवान का अभिषेक/तिरुमज्जन करवाने हेतु एवं तत्पश्चात भगवान को भोग आदि के समय)  
  5. शुद्धोदक पात्र (विभिन्न उपचारों के बीच उद्धरिणी (कलछी) को शुद्ध करने के लिए)
  6. प्रतिग्रह पात्र (उपचार समर्पित करने के पश्चात जल डालने का पात्र)
  7. अभिषेक पात्र (जिस पात्र में शालग्राम को पधराकर मज्जन कराते हैं)
  8. तुलसी, पुष्प आदि
  9. आचार्य आराधन के लिए अर्घ्य पात्र

इसके पश्चात शोषण, दाहन, प्लावन, सुरभिमुद्रा एवं अस्त्र मन्त्र से पात्रों की शुद्धि करें|

अपने बायें हाथ से दाहिने हाथ पर लिखें: ‘यं’ एवं “यं वायवे नमः शोषयामि” उच्चारित कर पूजन सामग्रियों की ओर दाहिने हाथ को दिखाएँ|

अपने बायें हाथ से दाहिने हाथ पर लिखें: ‘रं’ एवं “रं अग्नये नमः दाहयामि” उच्चारित कर पूजन सामग्रियों की ओर दाहिने हाथ को दिखाएँ|

अपने दाहिने हाथ से बाँयें हाथ पर लिखें: ‘वं’ एवं “वं अमृताय नमः प्लावयामि” उच्चारित कर पूजन सामग्रियों की ओर बाएं हाथ को दिखाएँ|

अब हाथों की अँगुलियों को सुरभि मुद्रा में जोड़कर प्रत्येक पात्रों की दिखाएँ एवं उच्चारित करें: “ओं सुं सुरभिमुद्रायै नमः”। (बाएं हाथ की छोटी अंगुली को दाहिने हाथ के अनामिका अंगुली से जोड़े, दाहिने छोटी अंगुली को बाएं अनामिका अंगुली से; दाहिने तर्जनी को बाएं मध्यमा से एवं बाएं तर्जनी को दाहिने मध्यमा से; एवं दोनों अंगूठों को|)

अब तीन बार अपने दाहिने हस्त के अंगूठे एवं अनामिका अंगुली से चुटकी बजाते हुए, घड़ी की दिशा में घुमाते हुए बोलें “वीर्याय अस्त्राय फट्”।

अब पूर्णकुम्भ को दाहिने हाथ से ढककर 7 बार उच्चारण करें “श्रीमते नारायणाय नमः

अब पूर्णकुम्भ से प्रत्येक पात्र में “ज्ञानाय हृदयाय नमः” उच्चारण करते हुए जल भर लें|

प्रत्येक पात्र के ऊपर दाहिने हस्त को रखकर निम्न मन्त्रों को पढ़ें:

ओं नमो नारायणाय अर्घ्य परिकल्पयामि।

ओं नमो नारायणाय पाद्यं परिकल्पयामि।

ओं नमो नारायणाय आचमनीयं परिकल्पयामि।

ओं नमो नारायणाय स्नानीयं परिकल्पयामि।

ओं नमो नारायणाय सर्वार्थतोयं परिकल्पयामि।

अब उद्धारिणी में जल लेकर, तुलसी पत्र डालकर, दाहिने हस्त से ढककर एवं अपनी वक्षस्थल की उंचाई तक लाकर बोलें:

श्रीं श्रीयै नमः, भूं भूम्यै नमः, नीं नीलाय नमः, श्रीमते नारायणाय नमः (7 बार) विं विरजायै नमः (4 बार) विं विरजातोयम् आवाहयामि

एवं सभी पात्रों के ऊपर जल छिड़क दें और अपने मस्तक पर भी प्रोक्षण करें । 

सर्वप्रथम अपने आचार्य, रामानुज स्वामीजी, आल्वार एवं विष्वक्सेन नित्य सूरी आदियों का संक्षिप्त आराधन करते हैं| उसके पश्चात, आचार्य की आज्ञा लेकर भगवान का आराधन प्रारम्भ करते हैं| भोज्यासन आदि भगवान के भोग लगने के बाद ही करते हैं|

अब अपने आचार्य के चित्रपट या आचार्य पादुका (तिरुवडि) की सेवा करें ।

आचार्य सेवा विधि 

आचार्य सेवा के लिये दो अलग पात्र रखे – आचार्याराधना पात्र जिस में अर्घ्य आदि के लिये जल हो और एक प्रतिग्रह पात्र ।

अस्मद् आचार्य का तनियन् बोले । पश्चात् यह चार वाक्य बोले – अस्मद्गुरुभ्यो नमः ,अस्मद् परमगुरुभ्यो नमः , अस्मद् सर्वगुरुभ्यो नमः, श्रीमते रामानुजाय नमः ।

अर्घ्य, पाद्य, आचमन , स्नान कराते समय आचार्याराधना पात्र से जल लेकर श्री आचार्य हस्त,चरण, मुख और दिव्यमंगल विग्रह को दिखाकर प्रतिग्रह पात्र मे डालें ।

यह बोलते हुए सब सेवा करे (प्रत्यक्ष न कर पाये तो मन से ध्यान करे) अस्मद्गुरुभ्यो नमः अर्घ्यम् ,पाद्यम्, आचमनीयम्, स्नानम्, वस्त्रायुग्मम्, यज्ञोपवीतम् , व्दादश उर्ध्वपुण्ड्रम् , तुलसी काष्ठ माला, कमलमणी माला समर्पयामि ।  

ध्यान

“सर्व-दिव्य-मंगल-विग्रहाय समस्त परिवाराय श्रीमते नारायणाय नमः| आचार्यस्य अमृतहस्तेन भगवद् आराधना-अभिमुखो भवेयम्” (आचार्यन तिरुकैगलाल एम्पेरुमान तिरुवाराधनम् कन्डु अरुल वेंडुम्)

सव्यम् पादम् प्रसार्य श्रित दुरितहरं दक्षिणं कुञ्चयित्वा
जानुन्याधाय सव्येतरमितरभुजं नागभोगे निधाय |
पश्चात्बाहुद्वयेन प्रतिभटशमने धारयन् शङ्खचक्रे
देवीभूषादिजुष्टो जनयतु जगतां शर्म वैकुण्ठनाथ: ||

तुलसी पुष्प से मन्त्रासन समर्पित करें: “श्रीमते नारायणाय नमः मन्त्रासनं प्रतिगृह्णीष्व

अर्घ्य समर्पित करें: “श्रीमते नारायणाय नमः अर्घ्यं प्रतिगृह्णीष्व”| फिर उद्धरिणी को प्रतिग्रह पात्र में डुबाकर शुद्ध करें|

२ बार पाद्य समर्पित करें: “श्रीमते नारायणाय नमः पाद्यं प्रतिगृह्णीष्व”| प्रत्येक बार उद्धरिणी को शुद्धोदक में डुबाकर शुद्ध करें|

3 बार आचमन समर्पित करें: “श्रीमते नारायणाय नमः आचमनीयं प्रतिगृह्णीष्व”| प्रत्येक बार उद्धरिणी को शुद्धोदक पात्र में डुबाकर शुद्ध करें|

अब ‘प्लोत वस्त्र’ लेकर एक कोने से भगवान के ओष्ठ एवं हस्त एवं दूसरी ओर से श्रीपादों को पोंछने का भाव करें: “श्रीमते नारायणाय नमः प्लोतवस्त्रं’ प्रतिगृह्णीष्व”|

अब प्रणाम निवेदित करें: “सर्व-दिव्य-मंगल-विग्रहाय समस्त परिवाराय श्रीमते नारायणाय नमः|

(‘प्रतिगृह्णीष्व’ के स्थान पर ‘समर्पयामि’ कहना भी प्रचलित हैं| किन्तु ‘समर्पयामि’ कहने से स्व-कर्तृत्व रूप अहंकार का बोध होता| “मैं समर्पित कर रहा हूँ” कहने के स्थान पर “आप अपनी कृपा से स्वीकार कीजिये”, ऐसा कहना हमारे पारतंत्र्य स्वरुप के अधिक अनुकूल है| श्री वरवरमुनि स्वामी ने ‘जीयरपड़ी तिरु-आराधन क्रमम्’ में ऐसा ही आदेश किया है|)

स्नानासन

तुलसी पत्र लेकर स्नानासन निवेदित करें एवं श्रीमज्जन के पात्र में भगवान को पधारायें|

सर्व-दिव्य-मंगल-विग्रहाय समस्त परिवाराय श्रीमते नारायणाय नमः| स्नानासनं प्रतिगृह्णीष्व |

अब दो बार तुलसी पत्र लेकर भगवान के दांत धुलाने एवं जिह्वा साफ करने का भाव करें:

श्रीमते नारायणाय नमः| दन्तधावनं प्रतिगृह्णीष्व |

श्रीमते नारायणाय नमः| जिह्वानिर्लेखनं प्रतिगृह्णीष्व |”

अब सर्वार्थ-तोय पात्र से जल लेकर भगवान कुल्ली कराने का भाव एवं हाथ धुलाने का भाव करें|

समस्त परिवार समेताय सर्वदिव्यमङ्गल विग्रहाय श्रीमते नारायणाय नमः आचार्यस्य अमृत हस्तेन गण्डूषणं, मुखप्रक्षालनं, तोय-हरिद्रा-अमलक-तैल-अभ्यज्ज्ञनमपि स्वीकुरुष्व” ।

उपर का वाक्य बोलते हुए श्रीभगवान को सर्वार्थतोयम् पात्र से अर्घ्य और आचमन कराके मुख शोधन कराये पश्चात् तैल लेपन कर के बेसन आदि चूर्ण से मालिश करे (भावना करे ) ।

 पुनः अर्घ्य-पाद्य-आचमन निवेदित करके अभिषेक प्रारम्भ करें| जल, शुद्ध देशी गौ का दुग्ध,  शुद्ध देशी गौ का दही,  शुद्ध देशी गौ का घी, शहद, गुड़ का पानी आदि से एक-एक करके अभिषेक कर सकते हैं|

मज्जन समाप्त होने के पश्चात भगवान को वापस अपने स्थान पर लायें| सभी पात्रों के जल को सर्वार्थ-तोय पात्र में डाल दें एवं पूर्णकुम्भ से नया जल सभी पात्रों में भर लें| अब भगवान का अलंकार करें|

तुलसी पत्र लेकर स्नानासन निवेदित करें एवं श्रीमज्जन के पात्र में भगवान को पधारायें|

“सर्व-दिव्य-मंगल-विग्रहाय समस्त परिवाराय श्रीमते नारायणाय नमः| स्नानासनं प्रतिगृह्णीष्व |”

अब दो बार तुलसी पत्र लेकर भगवान के दांत धुलाने एवं जिह्वा धुलाने का भाव करें:

मज्जन समाप्त होने के पश्चात भगवान को वापस अपने स्थान पर लायें| सभी पात्रों के जल को सर्वार्थ-तोय पात्र में डाल दें एवं पूर्णकुम्भ से नया जल सभी पात्रों में भर लें| अब भगवान का अलंकार करें|

अलङ्कारासन

भगवान के चरणों में तुलसी पत्र निवेदित करें: “सर्व-दिव्य-मंगल-विग्रहाय समस्त परिवाराय श्रीमते नारायणाय नमः| अलङ्कारासनं स्वीकुरुष्व

भगवान को वस्त्र निवेदित करें: “श्रीमते नारायणाय नमः| वस्त्रं प्रतिगृह्णीष्व

अलंकार पूर्ण होने पर स्तोत्र-रत्न का यह श्लोक निवेदित करें:

स्फुरत्किरीटाङ्गदहारकण्ठिकामणीन्द्रकाञ्चीगुणनूपुरादिभिः ।

रथाङ्गशङ्खासिगदाधर्नुवरैर्लसत्तुलस्या वनमालयोज्ज्वलम् ॥ ३६।

भगवान को उर्ध्वपुण्ड्र निवेदित करें: “श्रीमते नारायणाय नमः| उर्ध्वपुण्ड्रं प्रतिगृह्णीष्व

वेद मन्त्र: “गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्। ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोप ह्वये श्रियम् ॥ श्री सूक्त 9॥

यह नीचे का वाक्य और पासुर बोलते हुए श्री भगवान कि यह सब सेवा क्रम से करें ।

समस्त परिवार समेताय सर्वदिव्यमङ्गल विग्रहाय श्रीमते नारायणाय नमः आचार्यस्य अमृत हस्तेन केश शोषणम्,शीखा बन्धनम्, वस्त्रा युग्मम्, यज्ञोपवित द्वयम्, कस्तुरी तिलक उर्ध्व पुण्ड्रम् ,दिव्य श्रीचन्दनम् , आभरणानि, पुष्पमालिकानी स्वीकुरुष्व

(ध्यान रहे श्री भगवान को दो वस्त्र धारण करायें – एक धोती और एक उत्तरीय वस्त्र ।)

पुष्प समर्पित करें| पेरियाल्वार तिरुमोली के 2.7 दशक का अनुसन्धान कर सकते हैं| इस दशक का प्रथम पासूर इस प्रकार है:

आनिरै मेय्क्क नीपोदि अरुमरुन्दावदरियाय्*

कानहमेल्लाम् तिरिन्द उन्करियतिरुमेनिवाड*

पानैयिल् पालैप्परुहिप्पत्तादारेल्लाम् शिरिप्प*

तेनिलिनियपिराने ! शेण्पहप्पूच्चूट्टवाराय् ।।२.७.१।।

संस्कृत अनुवाद:

गास्संचारयितुं प्रयासि, नहि वेत्स्यात्मप्रभावं हरे !

कान्तारे बहु संचरन् बत ! वपुर्लानिं समासीदसि ।

भाण्डे चूषसि दुग्धमित्यहह भो मित्रेतरैर्हस्यसे

पीयूषादपि भोग्य ! चम्पकसुमं वोढुं समागच्छतात् ।।२.७.१।।

हिन्दी अनुवाद:

हे कृष्ण ! अपने दिव्य मंगल विग्रह के सौकुमार्य को तुम बिलकुल नहीं जानते हुए गाय चराने के लिए अरण्य जाते हो । वहां पर इधर-उधर चलने फिरने से परम शोभन तुम्हारा दिव्य विग्रह फीका पड़ जाएगा। घर पर रहने पर तो, तुम्हारे दुश्मन लोग कहते हैं कि यह कृष्ण हमारे यहां घडों में रखे हुए कच्चे दूधको पी डालता है; परंतु उनको चाहे जो कहने दो; मैं उसकी परवाह नहीं करती हूं, मेरे लिए तो तुम्हारी सभी चेष्टाएं परम भोग्य होती हैं। हे मधुसे भी बढ़कर भोग्य, प्रभो कृष्ण ! तुम्हारे सिरपर चंपक पुष्प को पहिनाती हूं। इसलिए तुम यहां पर आजा ।।…. ..(२.७.१)

इस दशक का तात्पर्य संग्राहक पद्य यह है —

स्नातं संपुष्टकेशं सुतमथ कृसुमालंक्रियाढ्यं

चिकीर्षुः माता चाम्पेयमल्लीदमनकसुरपुन्नागमागध्यभिख्यम् ।

सज्जीकृत्य प्रसूनप्रचयमभिनव, वत्स ! पुष्पाणि धर्तुं द्रागायाहीति

याञ्चामकृत, वदति त‌द्विष्णुचित्तेस्मि भक्तः ।।

हिन्दी अनुवाद: पूर्वदशक में मीठी वचनों से गाय चराने उत्सुक बालकृष्ण को वनप्रयाण से रोककर घर में ठहराने के बाद, नानाविध सुगंधि पुष्पों से उसका श्रृंगार कर देखने इच्छुक यशोदाजी ने चंपक, मल्ली, दमन, सुरपुन्नाग, मालती इत्यादि अनेक तभी खिले हुए सुगंधित पुष्पों को लाकर श्रीकृष्ण से प्रार्थना की कि, “हे कृष्णकिशोर ! इन पुष्पों का धारण करने के लिए यहां आ जा ।” इस अर्थके वर्णन को दस दिव्य गाथाओं से करनेवाले श्रीविष्णुचित्तसूरि का मैं भक्त हूं ।

अर्घ्य, पाद्य, आचमन निवेदित करें|

धूप अर्पित करें|

वेद मन्त्र: ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्वाहू राजन्य: कृत: । उरू तदस्य यद्वैश्य: पद्भयां शूद्रो अजायत ।। ११ ।।

दीप अर्पित करें:

श्रीभगवान के बाद नित्यसूरि पश्चात् आळ्वार् पश्चात् आचार्यों (स्वाचार्य तक) को भी दीप आरती करिए । 

(पुष्प और दीप पर पहले श्रीमते नारायणाय नमः बोलते हुये सर्वार्थतोयम् पात्र के जल से प्रोक्षण करें )

वेद मन्त्र: चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो: सूर्यो अजायत । श्रोत्राद्वायुश्च प्राणश्च मुखादग्निरजायत ।। १२ ।।

श्रीभगवान की द्वादश अर्चना करें

1.श्री केशवाय नमः। 2. श्री नारायणाय नमः। 

3.श्री माधवाय नमः। 4. श्री गोविन्दाय नमः।

5. श्री विष्णवे नमः। 6. श्री मधुसूदनाय नमः।

7. श्री त्रिविक्रमाय नमः। 8. श्री वामनाय नमः।

9. श्री श्रीधराय नमः। 10. श्री हृषीकेशाय नमः। 

11.श्री पद्मनाभाय नमः। 12. श्री दामोदराय नमः। 

श्रीलक्ष्मीजी की द्वादश अर्चना करें  

1 श्रियै नमः। 7 वरारोहायै नमः। 

2 अमृतोद्भवायै नमः। 8 श्री हरिवल्लभायै नमः। 

3 कमलायै नमः। 9 श्री शाङ्गिण्यै नमः। 

4 चंद्रसौंदर्यै नमः। 10 श्री देवदेविकायै नमः। 

5 विष्णुपत्न्यै नमः। 11 श्री लोकसुन्दर्यै नमः। 

6 वैष्णव्यै नमः। 12 श्री महालक्ष्म्यै नमः। 

मन्त्र-पुष्पं

हरिः ओं। अ॒ग्निमी॑ळे पुरोहितं आदि वेद मन्त्र

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्। गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥ (श्री रामायण २.२.२२)

तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम्। बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ॥ (श्री रामायण ३.३०.३९)

तासामाविरभूच्छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः। पीताम्बरधरः स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथः ॥ (श्रीमद्भागवतम् १०.३२.०२)

वैकुण्ठेतु परेलोके श्रिया सार्धं जगत्पतिः। आस्ते विष्णुरचिंत्यात्मा भक्तैर्भागवतैस्सह ॥ (लिंग पुराण)

एष नारायण श्रीमान् क्षीरार्णवनिकेतनः। नाग पर्यङ्कमुत्सृज्य ह्यागतो मधुरां पुरीम् ॥ (कुम्भकोनम महाभारत वन पर्व, ८६.२४/ हरिवंश ११३.६२)

शैन्नाल् कुडैयाम् इरुन्दाल् शिङ्गाशनमाम्

निन्नाल् मरवड़ियाम् नीळ कडलुळ् 

ऐन्टुम् पुणैयाम् मणि विळक्वाम्

पूम् पट्टाम् पुल्गुम् अणैयाम्  तिरुमाकरवु (२ बार)

कदा पुनः शङ्खरथाङ्गकल्पकध्वजारविन्दाङ्कुशवज्रलाञ्छनम्।

त्रिविक्रम त्वच्चरणाम्बुजद्वयं मदीयमूर्द्धानमलङ्करिष्यति ।। (स्तोत्र रत्न. २९)

अब भगवान के द्वादश नामों से एवं श्री देवी के द्वादश नामों से पुष्प अर्चना करें

भोज्यासनम्

भगवान के चरणों में तुलसी पत्र निवेदित करें: “सर्व-दिव्य-मंगल-विग्रहाय समस्त परिवाराय श्रीमते नारायणाय नमः| भोज्यासनं स्वीकुरुष्व

अर्घ्य पाद्य आचमन निवेदित करें

भोग की थाली सामने रख मूल मन्त्र उच्चारण करते हुए उद्धरिणी से जल लेकर थाली के चारो ओर जल गिराएँ| द्वय मन्त्र पढ़ते हुए उद्धरिणी से जल लेकर भोग का प्रोक्षण करें अर्थात जल छिड़कें|

भोग के ऊपर तुलसी पत्र रखकर भगवान को ग्रास मुद्रा के द्वारा भोग खिलाने का भाव करें|

(दाहिने हाथ के अंगूठे को मध्यमा एवं अनामिका से जोड़ कर ग्रास मुद्रा बनता है|)

पञ्च-कौर खिलाएं: ॐ प्राणाय स्वाहा, ॐ अपानाय स्वाहा, ॐ व्यानाय स्वाहा, ॐ उदानाय स्वाहा, ॐ समानाय स्वाहा ।

“समस्त परिवार समेताय सर्वदिव्यमङ्गल विग्रहाय श्रीमते नारायणाय नमः आचार्यस्य अमृत हस्तेन महा नैवेद्यम् ताम्बूल पर्यन्तम् प्रतिगृह्णीष्वा” ऐसा बोलते हुए भोग ताम्बूल आदि निवेदन करें ।

वेद मन्त्र: ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौ: समवर्तत ।पद्भयां भूमिर्दिश: श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ।।

* कूडारै वेल्लुम् क्षीर, गोविन्दा! * उन्दन्नै

पाडिप् परै. कोण्डु याम् पेरु. सम्मानम् *

नाडु पुगळु. म् परिसिनाल् नत्रा. ग *

सूडगमे तोळ् वळैये तोडे सेवि पूवे **

पाडगमे एत्र. नैय, पल्कलनुम् याम् अणिवोम् *

आडै उडुप्पोम् अदन् पिन्ने पार्. सोरु. *

मूड नेय् पेय्दु मुळ. मैं वळि. वार *

कूडि इरुन्दु कुळिन्दैलोर् एम्पावाय्   (तिरुपावै २७)

बीच बीच में पानीय पात्र से जल अर्पित करते रहें| (मज्जन के बाद स्नानीय पात्र ही पानीय पात्र बन जाता है|)

हस्त-मुख-पाद-प्रक्षालन-आचमनीयानि प्रतिगृह्णीष्व

अब ताम्बूल समर्पित करें

सेवा काल

सेवा काल में हम द्रविड़ प्रबन्धों जैसे तिरुपल्लाण्डु, तिरुप्पावै, तिरुपल्लियेचि, रामानुज नुट्रन्दादि आदि| द्रविड़ वेदों के अनध्ययन काल में उपदेश रत्नमाला आदि प्रबन्धों का पाठ करते हैं|

जिन श्री वैष्णवों को द्रविड़ प्रबन्धों का ज्ञान न हो, वो निम्न स्तोत्रों का पाठ अवश्य करें: वरदवल्लभा स्तोत्र, आलवन्दार स्तोत्र (स्तोत्र रत्न) एवं यतिराज विंशति|

स्तोत्र माला पुस्तक:

द्राविड नित्यानुसन्धान :

तिरुप्पावै संस्कृत

पुनर्मंत्रासन

भगवान के चरणों में तुलसी पत्र निवेदित करें: “सर्व-दिव्य-मंगल-विग्रहाय समस्त परिवाराय श्रीमते नारायणाय नमः| पुनर्मंत्रासनं प्रतिगृह्णीष्व

अर्घ्य पाद्य आचमन निवेदित करें

कर्पूर से नीराजन करते हुए इन मन्त्रों का अनुसन्धान करें:

मंगलाचरण

अब भगवान के भोग को आलवारों एवं आचार्यों को निवेदित करें|

शाट्रुमुरै

आराधना के अन्त भाग को शाट्रुमुरै कहते हैं| इसमें हम आलवारों एवं आचार्यों के प्रबन्धों के कुछ अंश पढ़ते हैं एवं गुरु परम्परा का मंगल गाते हैं| प्रारम्भ में गोदाम्बा जी के तिरुपावै के अन्तिम दो सूक्त एवं विष्णुचित्त आल्वार के तिरुपल्लाण्डु के प्रारम्भिक दो सूक्तों को पढ़ते हैं| इनके साथ अन्य प्रबन्धों के शाट्रुमुरै सूक्त भी पढ़ सकते हैं| सेवा काल में जिन प्रबन्धों का अनुसन्धान किया गया, अब उनका शाट्रुमुरै सूक्त अंश गाना आवश्यक है|

*सिट्रञ् सिरु. काले, वन्दुन्नैच् सेवित्तु ,  उन् पोट्रामरै अडिये पोटुम् पोरुळ् केळाय् ,

*पेट्रम् मेय्तुण्णुम् कुलत्तिल पिरन्दु ,  नी कुट्रेवल एङ्गळैक् कोळ्ळामल पोगादु

*इट्रैप् परै. कोळ्वान्, अनु. काण् गोविन्दा ! * एट्रैकुम् एळ्. एल्. पिर. विक्कुम् *

उन्दन्नोडु उट्रोमे आवोम् उनके नाम् आग्नेय्वोम्*

 मट्टै नम् कामङ्गळ् माट्रेलोर् एम्पावाय् | (तिरुपावै . 29)

*वङ्गक् कडल् कडैन्द, मादवनैक् केसवनै *

तिङ्गळ् तिरुमुगत्तुच् सेयिळे. यार् सेन्निरैञ्जि *

अङ्गप्परै. कोण्डवाट्रे * अणि पुदुवै पैङ्गमलत् तण तेरियल् बट्टर् पिरान् कोदै सोन्न *

सङ्ग तमिळ. मालै, मुप्पदुम् तप्पामे *

इङ्गिप्परिसुरेप्पार् ईरिरण्डु माल् वरैत् तोळ् *

सेङ्गण तिरुमुगत्तुच् सेल्वत् तिरुमालाल् *

एङ्गुम् तिरुवरुळ पेटु इन्बुरु. वर् एम्पावाय्। (तिरुपावै . 30)

सर्वदेशदिशाकालेष्वव्याहतपराक्रमः ।

रामानुजार्यदिव्याज्ञा वर्धतामभिवर्धताम् ॥

रामानुजार्यदिव्याज्ञा प्रतिवासरमुज्ज्वला ।

दिगन्तव्यापिनी भूयात्सा हि लोकहितैषिणी ॥

श्रीमन् श्रीरङ्गश्रियमनुपद्रवामनुदिनं संवर्धय ।

श्रीमन् श्रीरङ्गश्रियमनुपद्रवामनुदिनं संवर्धय ।

नमः श्रीशैलनाथाय कुन्तीनगरजन्मने । प्रसादलब्धपरमप्राप्यकैड्‌कर्यशालिने ।। (श्री शैलेश स्वामी)

श्रीशैलेशदयापात्रं धीभक्त्यादिगुणार्णवम् ।

यतीन्द्रप्रवणं वन्दे रम्यजामातरं मुनिम् ॥1॥ (वरवर मुनि स्वामी)

लक्ष्मीनाथसमारम्भां नाथयामुनमध्यमाम् ।

अस्मदाचार्यपर्यन्तां वन्दे गुरुपरम्पराम् ॥2॥

यो नित्यमच्युतपदाम्बुजयुग्मरुक्म व्यामोहतस्तदितराणि तृणाय मेने।

अस्मद्गुरोर्भगवतोऽस्य दयैकसिन्धोः रामानुजस्य चरणौ शरणं प्रपद्ये ॥3॥ (रामानुज स्वामी’)

माता पिता युवतयस्तनया विभूतिः

सर्वं यदेव नियमेन मदन्वयानाम् ।

आद्यस्य नः कुलपतेर्बकुलाभिरामं

श्रीमत्तदङ्घ्रियुगलं प्रणमामि मूर्ध्ना ॥4॥ (शठकोप आल्वार)

भूतं सरश्च महदाह्वय भट्टनाथ

श्रीभक्तिसारकुलशेखरयोगिवाहान् ।

भक्ताङ्घ्रिरेणुपरकालयतीन्द्रमिश्रान्

श्रीमत्पराङ्कुशमुनिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥5॥

गुरुमुखमनधीत्य प्राह वेदानशेषान्

नरपतिपरिक्लृप्तं शुल्कमादातुकाम: ।

श्वशुरममरवन्द्यं रङ्गनाथस्य साक्षात्

द्विजकुलतिलकं तं विष्णुचित्तं नमामि ॥6॥ (विष्णुचित्त आल्वार)

जयति यतिराज फणिराज अवतार मणे प्रबल पाषण्ड तमो हरण! भानो विजयी भव! विजयी भव! विजयी भव!

Appendix

वरदवल्लाभा स्तोत्र :

आलवन्दार स्तोत्र (स्तोत्र-रत्न)

यतिराज विंशति

रंगनाथ स्तोत्र

पंचायुध स्तोत्र

पूर्व दिनचर्या-उत्तर दिनचर्या

वेंकटेश स्तोत्र

श्री रंगनाथ भगवान

श्रीमते रामानुजाय नमः।

श्रीमद् वरवरमुनये नमः।

श्री वैष्णव सम्प्रदाय के प्रथम आचार्य रंगनाथ भगवान हैं। श्री रंगनाथ भगवान इस जगत के प्रथम अर्चा मूर्ति हैं। यूँ तो नारायण ऋषि ने नर ऋषि को बद्रिकाश्रम में मूल मन्त्र प्रदान किया, क्षीरसागर में विष्णु भगवान ने लक्ष्मी माता को द्वय मन्त्र प्रदान किया एवं अर्जुन को भगवान कृष्ण ने चरम श्लोक प्रदान किया; किन्तु ये परम्परा आगे बढ़ी नहीं। जब रंगनाथ भगवान ने रंगनायकी माता को मूल मन्त्र, द्वय मन्त्र एवं चरम श्लोक प्रदान किया तब ये परम्परा सम्प्रदाय के रूप में आगे बढ़ी। रंगनायकी माता ने अपने सेनापति विश्वकसेन जी को और विश्वकसेन जी ने आल्वारों को समाश्रित किया और इस प्रकार ये परम उदार सम्प्रदाय भूलोक में आया। अब हम अपने सम्प्रदाय के प्रथम आचार्य श्री रंगनाथ भगवान के बारे में जानते हैं।

भगवान श्रीमन्नारायण श्री देवी की प्रसन्नता हेतु एवं करण-कलेवर से रहित जीवों की स्थिति देख दया से द्रवित होकर, क्रीडावश ही सृष्टि प्रारम्भ करते हैं एवं अनेक अण्डों का निर्माण करते हैं| मूल प्रकृति के अन्तर्यामी भगवान प्रत्येक अण्ड में व्यूह वासुदेव बनकर व्यूह लोक में आते हैं एवं क्षीरसागर में शयन करते हैं| भू लोक के 7 द्वीपों में एक द्वीप है श्वेतद्वीप, जहाँ देवतागण आकर भगवान के दर्शन करते हैं| यहाँ से भगवान के नाभि से कमल का फूल उत्पन्न हुआ एवं उसका नाल सत्यलोक तक गया, तथा वहाँ जाकर पुष्प विकसित हुआ| उस कमल के पुष्प पर ब्रह्मा जी का आविर्भाव हुआ| ब्रह्मा अपने जन्म का रहस्य जानने हेतु कमल के नाल में जाकर मूल तक पहुँचने का प्रयत्न करते रहे किन्तु पार न पा सके| फिर ब्रह्मा ने तप किया एवं भगवान ने प्रसन्न होकर ने उन्हें हंसावातार लेकर वेदों का ज्ञान प्रदान किया| भगवान मानसिक आराधना से ही भगवान का सेवा-पूजा करते रहे, तभी उन्हें क्षीरसागर में रंग-विमान के दर्शन हुए|

ब्रह्मा ने दृष्टि प्रसारित किया तो उन्हें शयन मुद्रा में रंगनाथ भगवान के दर्शन हुए|

सृष्टि के प्रथम अर्चा अवतार रंगनाथ भगवान ही हैं| ब्रह्मा ने उन्हें पाने के लिए तप किया एवं प्रसन्न होकर भगवान ने उन्हें वह अर्चा मूर्ति प्रदान किया| क्षीराब्धि से गरुड़ जी रंगनाथ भगवान को रंग विमान सहित उठाकर सत्य लोक ले आये|

ब्रह्मा जी विधिवत श्री आराधन करने लगे एवं सत्यलोक में ही एक विशाल उत्सव का आयोजन किया, जिसे ब्रह्मोत्सव कहा गया| ब्रह्मोत्सव में ब्रह्मा जी ने सभी देवताओं को आमन्त्रित किया|

आदित्य देव  भी उत्सव में पधारे एवं सूर्यवंशी महाराज मनु को रंगनाथ भगवान के बारे में बताया, तदन्तर मनु जी ने इक्षवाकु को| इक्षवाकु महाराज को रंगनाथ अर्चा मूर्ति से अत्यधिक प्रेम हुआ एवं उन्हें पाने हेतु घोर तप किया| गर्मियों में अग्नि के मध्य एवं सर्दियों में शीतल जल में तप करते महाराज से डरकर इन्द्र ने अस्त्र से प्रहार किया, किन्तु सुदर्शन महाराज ने आकर अस्त्र को निष्फल कर दिए| सभी अप्सराएँ नृत्य करते-करते थक गयीं किन्तु महाराज की तपस्या में कोई भी विघ्न नहीं आया| तब भगवान ने प्रकट होकर उन्हें उनका वाँछित वर दिया| ब्रह्मा जी को भगवान ने आश्वस्त किया कि इस कल्प के अन्त में वो अवश्य वापस ब्रह्म-लोक आ जायेंगे|

सूर्यवंश में अनेक राजाओं से होते हुए रंगनाथ भगवान का सेवा-पूजा भगवान श्री राम तक आया| भगवान सीता के संग अपने ही अर्चा रूप की अराधना करते हैं|

गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः | सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् || २-६-१

शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम् | ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे || २-६-३

वाग्यतः सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः | श्रीमत्यायतने विष्णोः शिश्ये नरवरात्मजः || २-६-४

सूर्यवंश में महाराज दशरथ ने पुत्र प्राप्ति हेतु अश्वमेध यज्ञ एवं पुत्रकामेष्टि यज्ञ करवाया। उस यज्ञ में पूरे भारतवर्ष के राजा-महाराजा अतिथी बनकर आये थे। द्रविड़ देश के चोलवंशी राजा भी सूर्यवंशी ही थे । तब के चोल राजा ‘धर्मवर्मा‘ भी आये थे। यज्ञ की समाप्ति पर वो अयोध्या भ्रमण को निकले। अयोध्या की शोभा तो तीनों लोकों में अद्वितीय थी ही। वो सरयू नदी एवं तमसा नदी के मध्य के टापू में स्थित रंग विमान के दर्शन को गए एवं रंगनाथ भगवान की अर्चा मूर्ति को देखकर मन्त्रमुग्ध हो गए।

धर्मवर्मा को भगवान की अर्चा मूर्ति से अत्यधिक प्रेम उत्पन्न हो गया एवं उन्हें पाने के लिए उन्होंने चन्द्र-पुष्करिणी के पास तपस प्रारम्भ किया। चन्द्र-पुष्करिणी पुराणों में अत्यन्त प्रसिद्ध है। दक्ष प्रजापति की 27 पुत्रियों से चन्द्र देव का विवाह हुआ था किन्तु चन्द्र देव सिर्फ रोहिणी से ही गाढ़ प्रेम था, अन्य पत्नियों से नहीं। दक्ष प्रजापति ने चन्द्र देव को सावधान किया किन्तु उनके व्यवहार में कोई परिवर्तन नहीं आया। कुपित होकर दक्ष ने श्राप दिया कि तुझे क्षय रोग हो जाये। चन्द्र देव यहीं चन्द्र-पुष्करिणी के पास, वासुदेव भगवान के सान्निध्य में तप किये। भगवान के आशीष से पूर्णिमा को चन्द्र देव क्षय रोग से मुक्त हो जाते हैं। रुद्र देव को भी ब्रह्म-हत्या का जब पाप लगा और ब्रह्म-कपाल उनके हाथों में जुड़ गया; तब यहीं उन्होंने अनुष्ठान किया एवं उत्तमर कोईल नाम के स्थान पर भगवान ने उन्हें भिक्षा प्रदान कर पाप से मुक्त किया।

धर्मवर्मा को तपस करता देख ऋषि-मुनि आदि उनके पास आये एवं उनके तप का प्रयोजन जानना चाहा। धर्मवर्मा ने बताया कि वो भगवान रंगनाथ को द्रविड़ देश लाना चाहते हैं। ऋषि बोले, “राजन्, तुम्हारी ये तपस्या व्यर्थ है। क्योंकि भगवान का यहाँ आना निश्चित है। ऐसा भगवान ने स्वयं उन्हें कहा है। जब हम श्वेतगिरि के पास वन में तपस्या करते थे, तब राक्षसों का समूह हमें त्रास देता था। आतर भाव में हमने भगवान विष्णु को पुकारा। भगवान विष्णु प्रकट हुए एवं दैत्यों का संघार किया। हमने भगवान से प्रार्थना की कि आप यही रह जाईये तो भगवान ने कहा कि अयोध्या में वो राम के रूप में अवतार लेंगे एवं द्रविड़ भूमि में रंगनाथ के रूप में विराजमान होंगे। वहाँ कावेरी के मध्य में, श्रीरंगम में शेष-पीठ पूर्व से ही विराजमान है।” ऋषियों की बात मानकर राजा श्रीरंगम में शेष-पीठ की सेवा करने लगे एवं उसके चारों तरफ विभिन्न सुगन्धित पुष्पों का वन विकसित किये।

इधर अयोध्या में राजा रामचन्द्र विराजमान हुए एवं समस्त वानर जनों को एक-एककर विदा करने लगे। किन्तु विभीषण को उन्होंने रोक लिया और कहा कि आपको कुछ विशेष भेंट प्रदान करना है, आप कल विदा लीजिये। विभीषण जाने को तो उत्सुक नहीं थे, किन्तु भगवान ने उन्हें रंग-विमान को सौंप कहा कि आप इन्हें लंका में विराजमान करवाकर इनकी सेवा कीजिये। विभीषण जी भगवान को दोनों हस्तों से उठाकर वायु मार्ग से चल पड़े।

विभीषणोऽपि धर्मात्मा सह तैर्नैर्ऋतर्षभैः ।

लब्ध्वा कुलधनं राजा लङ्कां प्रायाद्विभीषणः ॥ (वाल्मीकि रामायण, युद्धकाण्ड)

चलते-चलते संध्याकाल आ गयी एवं विभीषण जी संध्या वन्दन करने हेतु कावेरी के मध्य उतर गए। वहाँ अत्यन्त मनोहर पुष्पों से रमणीय स्थल देख उन्होंने सोचा कि भगवान को रखने के लिए यही सर्वोचित स्थान है। भगवान को वहाँ विराजमान करवाकर वो कावेरी स्नान को चले गए। भगवान श्रीरंगम आ चुके हैं, यह समाचार जानते हीं समस्त ऋषि मुनि एवं महाराज धर्मदेव सहसा आ गए एवं भगवान की विभिन्न उपचारों से सेवा-अर्चना की। विभीषण लौट कर आये तो यह दृश्य देख अत्यन्त प्रसन्न हुए। अब वो लंका जाने को उद्यत हुए तो समस्त ऋषि-मुनि एवं धर्मवर्मा उन्हें रोकने लगे। सबने विनती की कि कुछ दिन और यहीं रुक जाईये। किन्तु विभीषण ने कहा कि उत्तर फाल्गुनी नक्षत्र आने वाला है एवं कल से ही ब्रह्मोत्सव प्रारम्भ करना है। इस कारण मेरा शीघ्र वहाँ जाना अत्यन्त आवश्यक है। ऋषियों ने विनती की कि ये ब्रह्मोत्सव यहीं होने दीजिए। विभीषण भी प्रसन्न एवं चिन्तामुक्त हो गए। वो जानते थे कि ऋषियों के नेतृत्व में ब्रह्मोत्सव निर्विघ्न समाप्त हो जाएगा। धर्मदेव एवं विभीषण ने मिलकर 8 मण्डपों का निर्माण करवाया। वो मण्डप आज भी दृश्यमान हैं।

ब्रह्मोत्सव के पश्चात विभीषण प्रस्थान करना चाहते थे किंतु भगवान ने कहा कि वो यहीं श्रीरंगम में ही रहना चाहते हैं। विभीषण निराश हुए और उन्हें श्री राम के वचनों का स्मरण दिलाया। रंगनाथ भगवान ने उन्हें श्रीरंगम का माहात्म्य बताया एवं समझाया कि उनका ये अर्चावतार श्रीरंगम में विराजमान होने के लिए ही हुआ है। अतः वो निराश न हों। वो निरन्तर लंका की ओर मुख कर उन्हें कटाक्ष प्रदान करते रहेंगे। श्रीरंगम साक्षात भू-वैकुण्ठ है, वैकुण्ठ के समान ही इसकी रचना है। जैसे वैकुण्ठ के चारों ओर विरजा नदी है, वैसे ही श्रीरंगम के चारों ओर कावेरी नदी है। वैकुण्ठ की तरह ही यहाँ 7 प्राकार एवं गोपुरम हैं।

कावेरी विरजा तोयं वैकुण्ठं रंगमन्दिरम्।

परवासुदेवो रंगेश: प्रत्यक्षं परमं पदम्।।

श्री रंगनाथ भगवान की उत्सव मूर्ति “नम्पेरुमाल”
श्री रंगनायकी माताजी
श्रीरंगम गोदा माताजी
श्रीरंगम रामानुज स्वामीजी

पञ्च-संस्कार: श्री वैष्णव दीक्षा का अर्थ

श्रीमते रामानुजाय नमः।

हमारे पूर्वाचार्यों के अनुसार, एक क्रिया-विधि है, जिसके द्वारा श्रीवैष्णव बना जाता है। इस विधि को “संप्रदाय में दीक्षा” कहा जाता है। इसे ‘गुरूमुख’ होना भी कहते हैं। इसका अर्थ है गुरु, अग्नि एवं भगवान के समक्ष भगवान की शरणागति करना। पद्म पुराण में वैष्णव कि पहचान निम्न रूप में दी गयी है:

ये कण्ठ लग्न तुलसी नलिनाक्ष माला

ये बाहुमूल परिचिन्हत शंख चक्रा ।

ये वा ललाट पटले लसदुर्ध्वपुण्ड्रा

ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्र यन्ति ॥

कंठ में तुलसी या कमलाक्ष कि माला, बाहू पे शंख और चक्र एवं ललाट पे उर्ध्व- पुण्ड्र।

“तापः पुण्ड्रः तथा नामः मंत्रो यागश्च पंचमः”। (पद्म पुराण)

पञ्च संस्कार विधि को जीवात्मा के लिए सच्चा जन्म भी कहा जाता है, क्यूंकि इसी समय, जीवात्मा अपने सच्चे स्वरुप के विषय में ज्ञान प्राप्त करता है और भगवान के प्रति संपूर्ण समर्पण करता है। ‘सम्यक करोति इति संस्कारः। संस्कार एक शुद्ध या निर्मल करने की विधी है। यह एक विधी है जहाँ किसी का रुप परिवर्तन एक अशिक्षित दशा/अवस्था से शिक्षित दशा में होता है। इसमें जाति, समाज, देश, लिंग, आर्थिक स्थिति, कुटुम्ब आदि पर आधारित कोई भेद नहीं है जो भी इस मोक्ष के मार्ग पर आने की इच्छा करता है, वह पञ्च-संस्कार के योग्य है। हर जीवात्मा का अंतिम लक्ष्य लीला-बिभूति (संसार मंडल) को छोड़कर नित्य-बिभूति (वैकुण्ठ) जाना और श्रीमन नारायण की नित्य सेवा में संलग्न होना है। पञ्च-संस्कार इस यात्रा का शुरुआत मात्र है।

‘आहार, निद्रा, भय, मैथुन के लिए हमें शिक्षा लेने की जरुरत नहीं पड़ती लेकिन आध्यात्मिक जीवन के लिए हमें आचार्य की जरुरत है।

शास्त्रज्ञानं बहुक्लेशं बुद्धेश्चलनकारणम् ।

उपदेशाद्धरि बुद्धवा विरमेत् सर्वकर्मसु ॥

सीमित बुद्धि एवं मन कि चंचलता के कारण शास्त्रों का अध्ययन, उसका अभिप्राय समझाना एवं अनुसरण दुष्कर है। इसलिए हमें शास्त्रों के गूढ़ अर्थ को समझने के लिये सदाचार्य के पास जाने की जरुरत है।

तद विज्ञानर्थ सः गुरुमेवाभिगच्छेत (मु. उप. 1.2.12)

त‌द्वि‌द्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया ।

उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः || (भ. गीता ४.३४)

“तापः पुण्ड्रः तथा नामः मंत्रो यागश्च पंचमः (पद्म पुराण)

१) तापः (तप्त-शंखचक्रम्) आचार्य होम-अग्नि (वैष्णवाग्नि) प्रज्वलित कर भगवान् का आवाहन करते हैं। पहले दाएँ बाहु पर चक्र फिर बाएँ बहु पर शंख का लाँछन होता है। यह हमारे शरीर को शुद्ध करके भगवान् के आगवन के लायक बनाता है। यह पूर्णतः शास्त्र-सम्मत है। वेदों में और महाभारत के विष्णु पर्व में इसका वर्णन मिलता है। पद्म, वराह, गरुड़ आदि पुराणों में भी। रामानुज एवं माध्व सम्प्रदाय में ताप संस्कार का प्रचलन है। अन्य सम्प्रदाय जैसे रामानन्दी, गौड़ीय, निम्बार्क आदि में भी पूर्व में ताप संस्कार होता था, उनके ग्रन्थों में वर्णित भी है, किन्तु अब ये परम्परा उनके सम्प्रदाय में लुप्तप्राय है।

प्राचीन काल में बिना शङ्ख-चक्र लाँछन के सेवा-पूजन में अधिकार नहीं होता था। स्त्रियों को बिना शङ्ख-चक्र लाँछन के भगवान के लिए प्रसाद पकाने का अधिकार नहीं होता। शास्त्रों में प्रमाण है कि अचक्रांकित व्यक्तियों के साथ समय नहीं व्यतीत करना चाहिए, न उनके हाथ का पकाया खाना चाहिए।

भगवान के दाहिने हस्त में चक्र एवं बाएं हस्त में शङ्ख विराजमान होते हैं

निम्नलिखित श्लोकों का हमें स्मरण करना चाहिए एवं चक्र और शंख से यह प्रार्थना करना चाहिए की वो हमारे रास्ते के सारे रुकावटों को ध्वस्त कर दें।

१) सुदर्शन महाज्वाल कोटिसूर्यसमप्रभ ।

अज्ञानान्धस्य मे देव विष्णोर्मार्गं प्रदर्शय ॥

२) पाञ्चजन्य निजध्वान ध्वस्त पातकसंचय:।
पाहिमाम पापिनं घोरं संसारार्णव पातिनम ॥

२) पुण्ड्रः ताप से शुद्ध शरीर पर हम भगवान् के चरणों को धारण करते हैं। श्री वैष्णव हमेशा उर्ध्व पुण्ड्र ही धारण करते हैं, त्रिपुण्ड्र नहीं। उर्ध्व पुण्ड्र की सफेद रेखाएँ भगवान् के चरण चिह्न एवं लाल रेखा माता श्री देवी के चरण चिह्न का प्रतिनिधित्व करते हैं। थेन्कली वैष्णव उर्ध्व पुण्ड्र के नीचे आसन भी देते हैं हालाँकि वडकल वैष्णव ऐसा नहीं करते। दूसरी व्याख्या यह भी है कि दो उजली रेखायें क्रमशः जीवात्मा और परमात्मा को दर्शाती हैं और मध्यम लाल रेखा जीवात्मा एवं ब्रह्म के बीच स्थित आचार्य को। उर्ध्व पुण्ड्र हमें यह भी सन्देश देता है की जीवात्मा को परमात्मा की शरणागति से पहले महालक्ष्मी माता की शरणागति करनी चाहिए।

उभय बीच शोभति कैसे, जीव ब्रह्म बीच माया जैसे । (मानस)। यहाँ माया शब्द से अर्थ भगवान की कृपा शक्ति से है। सीता जी प्रथम आचार्य हैं एवं भगवान की कृपा के मूर्त स्वरूप हैं।

श्री वैष्णव शरीर के बारह स्थानों पर उर्ध्व पुण्ड्र धारण करते हैं। १२ उर्ध्व पुण्ड्र भगवान् के १२ व्यूह विस्तार का प्रतिनिधित्व करते हैं।

१) मस्तक ॐ केशवाय नमः २) पेट के मध्य में ॐ नारायणाय नमः ३) छाती में ॐ माधवाय नमः ४) गले में ॐ गोविन्दाय नमः ५) पेट की दाहिनी ओर ॐ विष्णवे नमः ६) दाहिना बाहु ॐ मधुसूदनाय नमः ७) गले की दाहिनी ओर ॐ त्रिविक्रमाय नमः ८) पेट के बाएं- ॐ वामनाय नमः ९) बायाँ बाहु ॐ श्रीधराय नमः १०) गला के बाएँ- ॐ हृषीकेषाय नमः ११) पेट के पीछे ॐ प‌द्मनाभाय नमः १२) गले के पीछे ॐ दामोदराय नमः

श्री वैष्णव उर्ध्व पुण्ड्र में मुख की शोभा ही दिव्य होती है

३) नामः (दास्य नाम) आचार्य स्वामी द्वारा दिए गए नाम को धारण करना। दास्य नाम हमें जीवात्मा के सच्चे स्वरुप का ज्ञान देता है एवं हमें निरंतर याद दिलाता है की हम भगवान के दास हैं। यह हमें अहंकार रहित हो विनम्र होने की शिक्षा देता है। आलवार कहते हैं की जो माँ अपने संतान को भगवान का नाम देती हैं वो कभी नरक नहीं जातीं। हमें दास्य-नाम से छेड़छाड़ कर कोई शौर्टकट नाम नहीं रखना चाहिए।

प्रायः भगवान के नाम के बाद रामानुज दास जोड़ते हैं, जैसे: माधव श्रीनिवास रामानुज दास।

4) मन्त्र (मंत्र-त्रय, रहस्य-त्रय) आचार्य रहस्य मंत्र का उपदेश करते हैं। श्री वैष्णव सम्प्रदाय में तीन मन्त्र दिए जाते हैं: मूल मन्त्र, द्वय मन्त्र एवं चरम श्लोक। चरम श्लोक भी तीन हैं: कृष्ण चरम श्लोक, राम चरम श्लोक एवं वराह चरम श्लोक।

५) यागः (देव-पूजा) भगवत-अराधना सीखना। अपने सम्प्रदाय की सेवा प्रणाली के अनुसार भगवान के अर्चा स्वरूप की या उनके चित्रपट की नित्य सेवा करना।

स्वरूप से प्रत्येक जीवात्मा भगवान का दास है। एक दास का कर्तव्य है कि सदैव मालिक के मुखोल्लास हेतु कैंकर्य करे। कैंकर्य अर्थात सेवा।

भगवान तो सर्वत्र हैं, तो फिर मूर्ति की, या चित्रपट की सेवा क्यों करना? ऐसा इस कारण क्योंकि शास्त्र की प्राण-प्रतिष्ठा की विधि से किसी भी शिला, काष्ठ आदि में भगवान का आवाहन किया जाता है। किन्तु भगवान तो सर्वत्र हैं, उनका आवाहन करने की क्या आवश्यकता? भगवान सर्वत्र हैं किन्तु मूर्ति के अन्दर भगवान का संकल्प-विशेष है। वहाँ भगवान इस संकल्प के साथ विराजमान हैं कि मैं भक्तों की सेवा को स्वीकार करूँगा। वो जो भी मांगेंगे, मैं प्रदान करूँगा।

दूसरी बात यह भी है कि भगवान स्वरूप से तो सर्वत्र व्याप्त हैं किन्तु रूप से सर्वत्र व्याप्त नहीं हैं। रूप से व्याप्त होने का अर्थ है शरीर के साथ अवस्थित होना। प्राण-प्रतिष्ठा के पश्चात भगवान उस शिला, काष्ठ आदि को अपना असाधारण शरीर मान लेते हैं। वैसे ही जैसे भगवान राम और कृष्ण के रूप में एक शरीर धरकर रूप के साथ प्रकट हुए थे। अब उसे पत्थर या लकड़ी समझना माता के योनि परीक्षण के समान ही पाप है। किन्तु, इस रूप में भगवान भक्तों के परतन्त्र होते हैं।

भगवान तो अवाप्त-समस्त-काम हैं। वो भक्तों से सेवा क्यों माँगते हैं? सेवा पाकर प्रसन्न क्यों होते हैं?

भगवान आत्माराम अवश्य हैं, किन्तु जीवों के स्वरूप-रक्षा हेतु ही भगवान उनके कैंकर्य को स्वीकार करते हैं। यद्यपि वैकुण्ठ के अधिपति भगवान को हमारे द्वारा अर्पित धूप, पुष्प, प्रसाद आदि की आवश्यकता नहीं है, किन्तु यदि वो ऐसा न करें तो जीवों का दासत्व स्वरूप ही नष्ट हो जाएगा। जब एक बीमार बच्चा कई दिनों के बाद माता से खाना माँगता है तो माता कितना प्रसन्न होती है। वैसे ही माया से भ्रमित जीव जब आचार्य कृपा से सुधरकर, भगवान से कैंकर्य माँगता है तो भगवान अति-प्रसन्न होते हैं।

Anga of Krishna: Narayana (SB 10.14.14)

shloka that is often referred and misinterpreted it:
नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिना-
मात्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी ।
नारायणोऽङ्गं नरभूजलायना-
त्तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥

Multiple commentaries are available here: https://archive.org/details/srimad-bhagavata-multiple-commentaries/sb_canto_10/page/n1481/mode/1up?view=theater

Brahma, who earlier received gyaanam from Bhagwan and who protected Vedas and gave gyaanam again to him, got deluded and considered Krishna as some ordinary child. He decided to test him and in turn repents in these shlokas:

Naarayanah na hi tvam? : Are you not NarayaNa? (Meaning, you are Narayana only. It is stressed here)

How,
1. sarvadehinaam aatma asi: Bhagwaam is antaryaami aatma of every jeevatma.

Naara means sarva dehi i.e. all jeevatmaas.
Naaraanaam ayanam NarayaNa i.e. one who is the ayana (support, means, destination) of all jeevatmas. The word ‘ayana’ comes from iN gatau dhaatu which gives several meanings to the word ayana.

Bhagwaan, being the antaryaami aatma of all, supports, owns, and holds them, and thus all the jeevatmas, being his body, are subservient to and dependent on Narayana.

2. Adheesh: Bhagwaan is the controller or pravartaka of everyone. He himself says in Bhagwan Gita “matah sarvam pravartate”

3. Akhil loka sakshi: Bhagwaan being antaryaami of every jeevatmas, is the drastha of our every activity. (iN gatau is gatyarthaka dhaatu and from ‘gatyarthah budhyarthah’ nyaaya, the word ayana would mean “sakshi”

and thus, you are NarayaNa (Naaraanaam ayanam). Meaning there is abheda (no difference) between Narayana and you.

How?
Here he quotes another meaning of the word NarayaNa which is quoted by Krishna himself in Mahabharata and also quoted in Manusmriti:

“आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥

Nara refers to Bhagwaan as per Vishnu Sahasranaama (Jahnu NarayaNo Narah). From him is born waters. That was the ayanam (residing place) of Bhagwaan (and thus he is called ‘Narabhujala-ayanah’) as Vishnu (in Aniruddha vyuha form) or as Vatapatra-shaayi Krishna, who gave darshana to Markandeya. Since, Brahma here is joyous to see the Bhagwaan’s form, who had given him gyaanam; the apt meaning here is Vishnu.

Brahma had received gyaanam but he wasn’t able to see him. The story is dealt in detail earlier in Bhagwatam. Now, he is able to see him and his saying, “Are you not the Narayana, who lives on the Ksheera ocean waters?”

*नारायणोऽङ्गं नरभूजलायनात्तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥*

Vidwans like Sridhara swami, Sudarshana Suri, Shrinivaas suri, Sri Shukadeva and Goswami Giridhara laal etc have interpreted the word ‘anga’ as ‘murti’ or ‘vapu’.

The Narayana, lying on the waters is also your form only i.e. you are the same Narayana who gave me knowledge.

It is to be understood here that Bhagwaan as his aatma-swarupa is omnipresent. He is all-pervading, present everywhere. Bhagwaan also takes an asaadhaaran-mangal-vigraha or body to appear to us like Vishnu, Krishna, Rama etc. In Vishishtadvaita siddhanta, Bhagwaan is different from his body. Bhagwaan takes several bodies but that doesn’t make them different as the aatma is same. The shape of the body only differs. What is the asaadhaarana lakshana of his body? It’s the presence of Mahalakshmi on his chest in the form of Sri Vatsa Chinha. In Ramayanam and Mahabharatam, Valmiki and Vyaasa addresses bhagwaan as one having Mahalakshmi on his chest. Meaning, he is the Bhagwaan, Sarveshwara, Narayana.

Veer Raghavacharya swami quotes a nyaaya here

“Raho: shira iti vat tavaiva angam iti abheda sambandhe shashthi”. There is a popular nyaaya “Rahoh shiram”

“the head of Rahu”. What does this mean? The head itself is Rahu. Isn’t it? What does it mean to say the “head of Rahu”? It means ‘NON-DIFFERENCE’

Thus, ‘Narayanah angam tavaiva’ here would mean that ‘YOU ARE NON-DIFFERENT FROM NARAYANA’

Bhagwatprasaadaacharya also gives the same meaning, quoting, “raho: shir itivat tava angam iti abheda sambandhe shashthi. soapi tvameva ityarthah”

त्तच्चापि सत्यं न माया : That form/murti is satya and not maayaa.

Also, it’s important to read the shloka, along with the upcoming two shlokas, 15 and 16, failing to which people misinterpret the meanings, which goes contrary to the context.

शरणागति का स्वरूप एवं शरणागति किस प्रकार अन्य उपायों से श्रेष्ठ है

शरणागति का स्वरूप:

1. भगवद-रक्षकत्व-अनुमति-रूपम् : चूंकि हम चेतन हैं, भगवान को रक्षक के रूप में स्वीकार करना हमारा चैतन्य कार्य है। भगवान हमारे ज्ञान का सम्मान करते हैं एवं हमारी अनुमति के बिना हमारी रक्षा नहीं करेंगे।

2. सकृत-अनुष्ठान-रूपम्: शरणागति एक ही बार करनी होती है। पुनः शरणागति करने का अर्थ है भगवान के रक्षकत्व पर अविश्वास एवं इस कारण शरणागति खण्डित हो जाती है।

3. व्यभिचार-विधुर-रूपम्: शरणागति कभी भी व्यभिचार सहन नहीं करती। शरणागति के पश्चात अन्य उपायों के अवलम्बन से शरणागति खण्डित हो जाती है। शरणागति का अभिन्न अंग है: आकिंचन्यम् एवं अनन्य-गतित्वम्।

4. विलम्ब-रहितम्: अन्य उपाय कई जन्मों तक अनुष्ठान करने होते हैं। थोड़ी भी चूक हो तो पुनर्जन्म लेकर पुनः साधना करनी होती है। किन्तु शरणागति के पश्चात मोक्ष निश्चित है। देहावसाने मुक्ति स्यात्।

5. सर्वाधिकार-रूपम्: शरणागति के अधिकारी सभी चेतन हैं। इसमें जन्म, कुल, जाती आदि का बन्धन नहीं हैं। भक्ति योग केवल द्विज ही अनुष्ठान कर सकते हैं। कर्म योग का अनुष्ठान भी वही कर सकते हैं जिन्हें कर्मकाण्ड का अधिकार हो। किन्तु शरणागति सभी के लिए है।

6. नियम-शून्य-रूपम्: शरणागति में कोई भी देश-नियम या काल-नियम नहीं है। कहीं भी और कभी भी शरणागति कर सकते हैं। द्रौपदी ने रजस्वला काल में शरणागति की थी।

7. अन्तिम-स्मृति-राहित्यम् : अन्य सभी उपायों में अन्तिम स्मृति अनिवार्य है किन्तु शरणागति में अन्तिम स्मृति अनिवार्य नहीं है। जीव के मोक्ष प्राप्त करने में लाभ भगवान का है एवं जीव के संसार बन्धन में रहने से हानि भगवान की है। अतः, जीव के अन्तिम स्मृति की जिम्मेदारी भी भगवान की ही है। यदि जीव का अन्तिम-स्मरण नहीं हो पाया, तो भगवान स्वयं उस जीव का स्मरण कर उसे मोक्ष प्रदान कर देते हैं। ‘अहं स्मरामि मद्भक्तं नयामि परमं गतिम्’।

8. सुशकम् : शरणागति अत्यन्त सरल है। हमें केवल भगवान को रक्षक के रूप में स्वीकार करना है।

9. दृढ़-अध्यवसाय-रूपम्: भगवान के रक्षकत्व में दृढ़ अचल विश्वास होनी चाहिए। भगवान के वचन “मा शुचः” का स्मरण कर शोकरहित होना चाहिए। हमें चिन्ता करने की क्या आवश्यकता है, जब हमारे रक्षक भगवान हैं?

शरणागति किस प्रकार अन्य उपायों से श्रेष्ठ है:

1. सिद्धता : भगवान सिद्ध उपाय हैं, स्वयं ही अपने अहैतुकी कृपा से जीवात्मा को प्राप्त करते हैं।

2. परम चेतनत्व: कर्म, ज्ञान, भक्ति, प्रपत्ति आदि अचेतन हैं। किसी चेतन के द्वारा उपयोग किये जाने पर ही उनका अस्तित्व है। किंतु भगवान तो परम चेतन हैं।

3. सर्वशक्तिमत्वं : अन्य उपाय अशक्त हैं, ज्ञानरहित हैं। किन्तु भगवान ज्ञान, शक्ति से विशिष्ट हैं। भगवान की शक्ति कर्तुम्-अकर्तुम्-अन्यथाकर्तुं समर्थ है। भगवान की शक्ति अघटित-घटना-सामर्थ्य है। अन्य उपाय भगवान की शक्ति पर आश्रित हैं। जीवों के उपाय अनुष्ठान से प्रसन्न भगवान ही फल प्रदान करते हैं, कर्म/ज्ञान/भक्ति/प्रपत्ति स्वयं नहीं। मीमांसकों के अनुसार कर्म से उत्पन्न ‘अपूर्व’ ही फल प्रदान करता है। किन्तु भाष्यकार इसका खण्डन करते हैं।

4. विघ्नरहितत्वं : शरणागति विघ्नरहित है। सभी प्रकार के भयों से रहित है। अन्य उपायों में निश्चित नियम से अनुष्ठान करने होते हैं। अनुष्ठान में कमी होने पर विपरीत फल देते हैं। शरणागति अपाय (discontinuity) से रहित है।

अन्य उपायों में अन्तिम स्मृति अनिवार्य है किन्तु शरणागति में अन्तिम स्मृति की अनिवार्यता नहीं है।

5. प्राप्तत्वम् : शरणागति जीवात्मा के पारतंत्र्य स्वरूप के अनुरूप है जबकि अन्य उपायानुष्ठान जीवात्म-स्वरूप के प्रतिकूल हैं एवं अहंकार-गर्भ से अनुष्ठानित हैं।

6. सहायन्तर निरपेक्षत्वम् : कर्म, ज्ञान, भक्ति, साध्य प्रपत्ति में सहायन्तर की अपेक्षा है। जीवात्मा के अनुष्ठान के बिना वो फल प्रदान नहीं करते। देवतान्तर की सहायता की भी अपेक्षा होती है। शरणागति में सहायन्तर की अपेक्षा नहीं होती।

May be an image of temple and text

Beginner’s lessons in Sri Vaishnava sampradaya (श्री वैष्णव प्रवेशिका)

1. श्री वैष्णव गुरु परम्परा: https://ramanujramprapnna.blog/2024/04/28/sri-vaishnava-guru-parampara/

2. गुरु परम्परा प्रभावम्:

3. श्री वैष्णव लक्षणम्: https://ramanujramprapnna.blog/2024/10/13/sri-vaishnav-lakshanam/

4. ज्ञान सारम् : https://ramanujramprapnna.blog/2024/10/06/gyaan-saaram-summary/

5. तत्त्व त्रय: https://ramanujramprapnna.blog/2024/08/13/tattva-traya-sanskrit-moolam/

6. अर्थ-पंचक: https://ramanujramprapnna.blog/2018/02/16/arth-panchakam-hindi/

7. विशिष्टाद्वैत सिद्धान्त:

8. भगवान के कल्याण गुणों का अनुभव: https://ramanujramprapnna.blog/2024/10/13/archaavataar-vaibhavam/

9. भगवद स्वरुप एवं रूप : https://ramanujramprapnna.blog/2024/03/18/%e0%a4%ad%e0%a4%97%e0%a4%b5%e0%a4%a6-%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%b5%e0%a4%b0%e0%a5%81%e0%a4%aa-%e0%a4%8f%e0%a4%b5%e0%a4%82-%e0%a4%b0%e0%a5%82%e0%a4%aa/

10. प्रपत्ति/शरणागति: https://ramanujramprapnna.blog/2018/02/27/praptti-sharanagai-nyaas/

11. शरणागति किस प्रकार अन्य उपायों से श्रेष्ठ है: https://ramanujramprapnna.blog/2024/10/21/sharanagati-is-the-best/

12. श्री रामचरितमानस में राम और विष्णु तत्त्व https://ramanujramprapnna.blog/2023/05/01/rama-tattva-in-ramacharitamanas/

13. कृष्णस्तु भगवान स्वयं: https://ramanujramprapnna.blog/2018/02/28/explaining-krishnastu-bhagwaan-swayam-as-per-ramanuj-and-madhav-school-of-vedanta/

14. श्री वैष्णव सम्प्रदाय पर मिथ्या प्रलापों का प्रत्युत्तर: https://ramanujramprapnna.blog/2024/07/26/reply-to-allegations-of-siyaram-das-naiyaayik/

Tattva traya: Sutram 97, 98

एतुगुणवैषम्यप्रयुक्तेषु विकारेषु प्रथमविकारः क इत्याकांक्षायामाह

  1. विषमविकारेषु प्रथमविकारो महान् ।

भाष्यम्- विषमविकारेष्वित्यादि ।
गुणसाम्यात्ततस्तस्मात्क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने । गुणव्यञ्जनसम्भूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम ।।

इत्यादि । अस्यार्थः गुणसाम्यवतः क्षेत्रज्ञेन बद्धचेतनेना- घिष्टिताद् अव्यक्ताद्वयक्तगुणोन्मेषहेतुतया गुणव्यञ्जनसंज्ञकान्म- हत्तत्वमुत्पन्नमिति ।

अस्य स्वरूपं कीदृशमित्याकांक्षायामाह – अयं चेत्यादि ।

  1. अयं सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधोऽध्यवसायजनकः ।

भाष्यम्: इत्युक्तप्रकारेण प्रकाशप्रवृत्तिमोहोन्नेयसत्त्व – रजस्तमोरूपगुणान्वयेन सात्त्विकं राजसं तामसं चेति त्रिविधम् । महान्वै बुद्धिलक्षण इति बुद्धिलक्षणत्वादध्यवसायजनक इत्यर्थः । अत्र सात्त्विकबुद्धिर्नाम

प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्याकार्ये भयाभये।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति, बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ।। (भगवद्गीता 18.30)

इति प्रवृत्तिनिवृत्योः कार्याकार्ययोर्भयाभययोर्बन्धमोक्षयोश्च यथावदध्यवसायः । राजसबुद्धिन्त्रम

यया धर्ममधर्मञ्च कार्य चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति, बुद्धिस्सा पार्थ राजसी ।। (भगवद्गीता 18.31)

इति धर्माधर्मयोः कार्याकार्ययोरयथावन्निर्णयः तामसबुद्धिर्नाम्

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।
सर्वार्थान् विपरीतांश्च, बुद्धिः सा पार्थ तामसी ।। (भगवद्गीता 18.32)

इत्यधर्मस्य धर्मत्वेन धर्मस्याधर्मत्वेन सर्वेषामर्थानां वैपरीत्येन

निर्णय इति भगवता गीतोपनिषदि स्वयमुक्तम् । एवं प्रकृतेर्विषम- विकारेष्वयं प्रथमविकार इति तस्य स्वरूपं तस्य कृत्यं चोक्तम्।

Tattva traya: Sutram 93, 94, 95, 96

विकारदशायामेतेषां कार्येकनिरूपणीयत्वात् कार्यकथनमुखेनैतेषां स्वरूपाणि दर्शयति ।

  1. सत्त्वं ज्ञानसुखे तदुभयसङ्ग च जनयति,

भाष्यम्- सत्त्वमित्यादिना । सत्त्वगुणो निर्मलत्वाज् ज्ञानसुखावरणत्वं बिना तज्जनकं तत्प्राप्तये प्रवृत्त्यर्थं तयोः सङ्गं च जनयतीत्यर्थः ।

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ।। (भगवद्गीता 14.6)

इत्यादि । रज इत्यादि ।

  1. रजो रागतृष्णासङ्गान् कर्मसङ्गं च जनयति

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ।।

इत्यादिना । रागो योषित्पुरुषयोरन्योऽन्यस्पृहा । तृष्णा शब्दादिसर्वविषयस्पृहा । सङ्गः पुत्रमित्रादिसंश्लेषस्पृहा । कर्म्मसङ्गः क्रियासु स्पृहा । तम इत्यादि ।

  1. तमो विपरीतज्ञानमनवधानमालस्यं निद्राञ्च जनयति ।

भाष्यम् : तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ।।

इत्यादि विपरीतज्ञानं नाम वस्तुयाथात्म्यविपरीतविषयकं ज्ञानम्। अनवधानं क्रियमाणेऽवधानाभावः । आलस्यं कुत्रापि कार्येऽनारम्भरूपा तन्द्रा । निद्रा पुरुषस्येन्द्रियप्रवर्तनश्रान्तिमूलका सर्वेन्द्रियप्रवर्तनोपरतिः ।

अथैतेषां गुणानां समदशयां विषमदशायां च प्रकृतेर्विकारानाह-

  1. एतेषां साम्यदशायां विकाराः समा अस्पष्टाश्च भवन्ति, वैषम्यदशां विकारा विषमाः स्पष्टाश्च भवन्ति ।

भाष्यम्:- एतेषां साम्यदशायामित्यादिना । एतेषां गुणानां परस्परोद्रेकं वा कृत्स्नोद्रेकं वा विना साम्यापत्तिदशायां प्रकृतेर्विकारा नामरूपराहित्येन मिथः समाः प्रमाणैर्दर्शयितु मयोग्या अस्पष्टाश्च भवन्ति । एतद्गुणानामुद्रकेण वैषम्ये प्रकृतेर्विकारा नामरूपविशेषसाहित्येन परस्परं विषमाः प्रमाणैर्द्दर्शयितुं योग्याः स्पष्टाश्च भवन्तीत्यर्थः । प्रदेशभेदेन कालभेदेनेति पूर्वोक्तस्यैतद्गुणवैषम्यमेव हेतुः । तदत्र विशदम् ।