Rahasya Traya (रहस्य मंत्र)

श्री वैष्णव संप्रदाय में दीक्षित (गुर्मुख) भक्तों के लिये

नीचे दिए गए लिंक से डाउनलोड करें

रहस्य त्रय

पञ्च-संस्कार विधि के भाग के रूप में मंत्रोपदेश (रहस्य मंत्रो के उपदेश) दिया जाता है। उसमें आचार्य द्वारा शिष्य को 3 रहस्यों का उपदेश दिया जाता है। श्री पराशर भट्ट ने ‘अष्ट-श्लोकी’ में पहली बार इसके गूढ़ अर्थों को लिखित रूप दिया। श्री पिल्लै लोकाचार्य स्वामी ने मुमुक्षुपड़ी में इसके अर्थों का विस्तारपूर्वक वर्णन किया एवं श्री वरवर महामुनि ने अपने व्याख्यान में इसके अर्थों को सरल भाव में समझाया। स्वामी वेदांत-देशिका ने भी ‘संप्रदाय-परिशुद्धि’ एवं ‘रहस्य-त्रय सारम्’ में विस्तृत वर्णन किया है।

 

“Krishnastu Bhagwaan Swayam”

Srimate Ramanujaay Namah

Scriptures says that seeing any difference in different forms of God or gradations between them are one of the nine hatred (nava-dweshas) which leads one to “hell of the hells”. To clarify, we don’t say that Narayana is superior to Krishna or Narayana is the father of Krishna or Narayana is having some qualities greater than Krishna. For us, God is unlimited, present in infinite forms. The God, present in infinite forms, present inside every aatmas, source of creation and destination of pralaya is Narayana. Krishna is one of his infinite forms. Rama is one of his infinite forms. We neither differentiate nor apply gradations. Can a person be higher or lower than himself? Can a person ride on his head using ladder?

In all his infinite forms, Narayana is complete, without any blemishes.

ṛṣayo manavo devā
manu-putrā mahaujasaḥ
kalāḥ sarve harer eva
saprajāpatayaḥ smṛtāḥ //27//

ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजस: ।
कला: सर्वे हरेरेव सप्रजापतय: स्मृता: ॥ २७ ॥

The rishis, Manus, Prajapatis are kala or Aavesha avataras of Hari.

Coming to a verse of Srimad Bhagwatam, whose one-fourth has been taken a slogan.

ete cāṁśa-kalāḥ puṁsaḥ
kṛṣṇas tu bhagavān svayam
indrāri-vyākulaṁ lokaṁ
mṛḍayanti yuge yuge// 28//

एते चांशकला: पुंस: कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।
इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥

These (anshaavtaras like Narada, Kumaras, Prithu etc. mentioned in shloka 26 and 27) are part-manifestations of Purusha (Brahman). Krishna is Bhagwan himself. They protect the world in every yuga from the enemies of Indra.

The avataras of Bhagwan are of categories: Swayam avataras where he himself takes a form like Varaha, Narasimha, Rama, Krishna etc., and aavesha avataras where he gives shakti to some jeevatmas and empowers him for some period of time for a specific function like Parashurama, Kaartaveerya Arjuna, Narada, Vyasa etc.

The whole concept of Krishna being superior from his own other forms hangs on this single thread of misinterpretation. Any explaination should not contadict Shruti (Vedas and Upnishads). If one doesn’t accept Vedas as highest authority, he can’t be considered a Vaidikan.

  1.   “Eko ha vai Naaraayana Aasit, Na brahma nesaanaha {MahOpanishad (1.1) “ (Only Narayana was there in the very beginning); “Apahatapaapma Divyo devaha Eko Naaraayana:” (Only Narayana is untouched from Paap or sins.)

  2.  Taitriya Aranyaka, Atharv-Veda, “Narayana Pram Brahma, Tattvam Narayan Param

  3. Panini Vyakaran (Astadhyayi AshtadhyAyi (8.4.3)), the `Na-kaaram’ makes the word `nArAyaNa’ a proper noun. The vedas invariably use the `nArAyaNa’ term (rolling the tongue for `na-kAram’) as opposed to `nArAyana’. On the contrary, terms like devki-putra, `Rudra’, `Siva’, `Indra’, `Agni’, `Hiranyagarbha’ are common nouns that have general meanings like  ‘all-attractive’, `Auspicious One’, `Foremost One’, etc. Hence, statements like `Siva eva kevalam’ are addressed to nArAyaNa only as Siva means auspiciousness. The nArAyaNa suktam contains words like ‘Sivamachyutam’, where this is seen explicitly.

  4. There is a rule known as chAga pashu nyAyA, (“Vishesha sabdaartha prathipaadita arthe saamaanya sada ganaartha paryavasaanam”). Comprehending the meaning of common nouns using the meaning conveyed by the particular noun and identifying the common nouns with the entity that is denoted by the particular noun in the given relevant context is “Chaaga Pasu Nyaaya”.Those general terms, common nouns  occurring in the same context as a specific term (proper noun like nArAyaNa) would make these general terms connote the specific term.

  5. For example, shruti says, ‘sacrifice an animal (paShu) at one point and then later on says, ‘sacrifice a goat’. Since the sacrifice in both contexts is the same, it is correct to interpret ‘paShu’ in the first vAkya as referring to the goat only.

  6. Thus, If only Narayan existed prior to deluge, that means Krishna, Ram etc. are his vibhav expansions. Any other interpretation would contradict Shruti. 

    (If they wish to say that Krishna is different from Narayana, then Krishna was not there after the deluge. They have to accept this due to Veda-pramana.

    However, we don’t accept the difference between Narayana and Krishna.)

As per Veer_Raghavacharya

krsnastu bhagwan swayam

Confusions occur because meanings are taken out of context.

In the previous two verses (1.3.26-27), Suta says that the number of incarnations of Sriman nArAyaNa (Hari) are  innumerable like thousands of rivulets flowing from a river & goes on to say that RishIs & devas (demigods), Manus & prajApatis are all amsAs of Lord Hari. Coincidently, some verses before to this Suta listed Balraam and Krishna as 19th and 20th incarnation of Sriman Narayan. So, any meaning should be related to context.

The sloka 1.3.2 talks about bhagavan Aniruddha and 1.3.5 mentions him as Avataari as follows:

यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वत: ।
नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पति: ॥

From him who sleeps in yoganindra on water, menifisted Brahma, the creater and master of visva from lotus from his lake like navel. 1.3.2

एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ।
यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्‍नरादय: ॥ 1.3.5

He is the unlimited reservoir of multifarious avataaras, the infallible seed from whose portion of portion (of the potency), devataas, animals and human beings are created.

And the lists of avataaras begin from the 6th sloka. Krishna and Balarama come as 19th and 20th avataara

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भ‍रम् ॥ २३ ॥

In the nineteenth and twentieth incarnations, the Lord advented Himself as Lord Balarāma and Lord Kṛṣṇa in the family of Vṛṣṇi [the Yadu dynasty], and by so doing He removed the burden of the world.

As Krishna says in Bhagwat Gita:

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्।।10.41।।

Whatever object [All living beings] is verily endowed with majesty, possessed of prosperity, or is energetic, you know for certain each of them as having a part of My power as its source.

After, Suta Maharshi mentions various amsha avtaars of Krishna, rishis gathered there got confusion that what’s difference between previously mentioned avtaars (Vaaraha, Narasimha, Rama, Krishna) etc and these rishis, Sanakaadis, sons of Manu? Are they same. Is there no any difference? Suta replies, “among these avtaars, the previous ones were Purna-avtaara.”

Now the question arises as to whether, all these incarnations (rishis, manus and others) are actually “svayam bhagavAn” i.e. nArAyaNa Himself. To clarify that, sUtar is telling in the verse 1.3.28 that rishIs, anya dEvatAs (dEvAs), manus and others (above mentioned avatArams”) are not “svayam bhagavAn” ( not ” nArAyaNA Himself), but KrishNa is bhagavAn Himself. So, obviously, SUta muni wants to reiterate that rishis and others are only amsAvatArAs (ie. They are not same as nArAyaNa) and are different from Narayan’s svayam avatArams (like Ram, KrishNa).

The commentator says, ” Krishnasya swayam bhagwaan iti Krishnasya purnatvam sthapitvam….. purvekteshu hiranyagrabha-sanakaadishu keshaanchit Vaaraaha-Narayana-Matya-Kurma-Mohini-nrisingh-Rama-avtaaraanaam purnanaam ..pramrishyante”.

Meaning: By Swayam bhagwaan address of Krishna, his purna-avataaratvam is established. He is Purna avtaara of Vishnu. Among previously stated Hiranyarbha (Brahma), Sanakaadi etc; Vaaraaha-Narayana-Matya-Kurma-Mohini-nrisingh-Rama etc avtaars are Purna or complete.”

He says in the end, “Vaaraah aadi avtaaraam purnatvam tu Puranaadi eva gantavam, sarva-avtaar asaadhaaranatvam upasangharati …lokam yuge yuge pratiyuge mridayanti“.

Meaning: The Purnatva of Vaaraah etc avtaars are established in Purans etc, here it is established that all the avtaars are extraordinary and they loka in the loka every yuga to protect Indra.

That’s the difference. Amsha avtaars never protects Indra. They are for other purposes. It’s Only Purna avtaars that protect Indra.

The commentator explains ‘Purna avtaara’ as shad-guna purnatvam. Amsha avtaars have some of these shad-gunas mentioned in Vishnu Purana (6.5.74).

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः।  ज्ञानवैराग्योश्चैव षण्णां भग इतीरणा।। (विष्णु पुराण ६.५.७४)

“सम्पूर्ण ऐश्वर्य, सम्पूर्ण धर्म, सम्पूर्ण यश, सम्पूर्ण ज्ञान और सम्पूर्ण वैराग्य – इन छहों का नाम ‘भग’ है”। ये सब जिसमें हों, उसे भगवान कहते हैं।

Amsha avtaars have expansion of dharma gyaana of Bhagwaan while Avtaars are dharmi gyaana itself. In simple words, Purn avtaars or swayam bhagwaan forms are Bhagwaan itself. He himself comes as Vaaraha, Mohini, Rama etc. In Amsha avtaara, he gives some of his qualities to a jeeva through expansion of dharma-bhoota gyana.

As per Madhvacharya

Detailed explanation of “Krishnastu Bhagwaan Swayam” (SB 1.3.28) is given in below link along with quotations from Gita-Bhasya of Madhava

Krishnastu bhagwaan swayam

  1. When it is said that Krishna is the amshi (the whole), and that Varâha, etc., are amsha-s, there is another problem — in the subsequent verse of the Bhâgavata, it is said: `indrArivyAkulaM lokaM mR^iDayanti yuge yuge’ — when there is trouble from enemies of Indra, “they” protect Yuga after Yuga. Here, the verb mR^iDayanti is in the plural form, and so also should the subject be. Yet, in your interpretation, we came across only Krishna for the subject.
  2. Thus, here Krishna is not an specific noun but it represents all the ‘Swayam Avtaars’ of Narayana.
  3. For mR^iDayanti (they protect) — a plural, the subject should be plural and an interpretation with the singular subject-word `kR^ishhNa’ is also not possible for this reason. It cannot be said that the referent is the plural “fragments” referred to earlier: when some subject is brought in between, for the meaning after this subject, the reference given before cannot be used. If you say that propriety rather than proximity is a concern in interpretation here, then we say that we will demonstrate propriety without sacrificing proximity, so that that argument does nothing to save your interpretation.
  4. In the previous two verses (1.3.26-27), Suta says that the number of incarnations of Sriman nArAyaNa (Hari) are  innumerable like thousands of rivulets flowing from a river & goes on to say that RishIs & devas (demigods), Manus & prajApatis are all amsAs of Lord Hari. Coincidently, some verses before to this Suta listed Balraam and Krishna as 19th and 20th incarnation of Sriman Narayan. So, any meaning should be related to context.
  5. Now the question arises as to whether, all these incarnations (rishis, manus and others) are actually “svayam bhagavAn” i.e. nArAyaNa Himself. To clarify that, sUtar is telling in the verse 1.3.28 that rishIs, anya dEvatAs (dEvAs), manus and others (above mentioned avatArams”) are not “svayam bhagavAn” ( not ” nArAyaNA Himself), but KrishNa is bhagavAn Himself. So, obviously, SUta muni wants to reiterate that rishis and others are only amsAvatArAs (ie. They are not same as nArAyaNa) and are different from Narayan’s svayam avatArams (like Ram, KrishNa).

LINK: BHAGAVAD GITA X-41

ete swa ansha kala punshah

source: http://madhwaprameyamahodadhi.blogspot.com/2014/06/krishnastu-bhagavan-svayam.html

Presenting in simple words:

  1. As per rules of grammar, singular noun follows singular verb and plural noun follows plural verb.
  2. since the verb ‘mridayanti’ here is plural (prathama pursha, bahuvachana); the subject Krishna should also be Plural noun. It is not a singular noun.
  3. So, the noun ‘Krishna’ is not singular but denotes ‘all the Purna-avtaars’ of Vishnu. It has been discussed above.
  4. If claims are made that ‘ete’ is subject here; all earlier mentioned avtaars are subject; then again you runs into grammatical error.
  5. An objector says: While doing anvaya (interpretation), one is required to consider sannidhi (proximity) and yogyatA (propriety). Even when sannidhi is not available, yogyatA is a must, and in fact,] yogyatA is a stronger consideration than sannidhi. So giving prominence to sannidhi alone is not acceptable. So say you? Let it be so. Without giving up sannidhi, we will demonstrate yogyatA. yogyatA with sannidhi is better in comparison with yogyatA without sannidhi.

Study in detail, the bhashya of Madhvacharya and Sri Raghavendra Tirth: http://www.dvaita.org/shaastra/gita/bg1041.html

Explaination using Chhatri Nyayam in Vishishtadvaita Sampradaya:

“ete” can be interpreted using CHHatri Nyayam:It is described as follows : “chatrinO gacchanti” a group of people having umbrellAs are going. Actually, not everyone in that group needs to hold an umbrella. This usage, though addresses the group as a whole, it doesn’t convey that everyone in that group has an umbrella. Thus, according to “chatri nyAyam”, eventhough the addressing is done to the whole group, as if everyone has the same characteristic (e.g., holding the umbrella), still, it needn’t convey that _everyone_ in that group has that characteristic, i.e., the intention is to just refer to those who actually possess that characteristic (holding an umbrella), though adressing is done to the whole group as such. Let’s see how “chatri nyAyam” is employed in this verse (1.3.28). All avatArams of the type Nrusimha , RAma are Poorna avatArams only, since they are taken by the same person nArAyaNa. Even though all the poorna avatArms (no umbrella) seems to be grouped with that of many other avatArams (anupravesa/amsAvatAra etc.; with umbrella) by the word “ete”, its actual import from the application of “chatri nyAyam” is that the word “ete” refers only to the amsa avatArams (with umbrella). So, the comparison of KrishNAvatAram is strictly not with _all_ the avatArams that has been listed before, but only with other amsa avatArams. The word “ete”, though addresses the whole group of avatArams that has been listed so far, the intention is to refer to only those avatArams that are amsAvatArams (with umbrella). If one fails to recognize the “chatri nyAyam ” employed, it leads him/her into a contradiction

The concept of Paribhasha Sutra:

Jiva Goswami has taken one-fourth of the shloka out and projected as a separate parenthetical phrase. He calls it a paribhaasa sutra, which is found in the beginning and through which entire shastra can be interpreted.

Objection: The portion he takes as paribhaasa-sutra is not in the beginning but in the middle of the shloka and in the middle of 3rd chapter of first canto.

This whole concept of paribhaasa sutra is funny. What if ‘advaitins’ take ‘TAT TVAM ASI’ as paribhaasa sutra and interprets entire Vedas on it’s basis?

Explaination of Sridhar Swami

Sridhar Swami is accepted by Sri Chaitanya Mahaprabhu as pramanam and ISKCON accepts him as pramanam as well. Let’s see what Sridhar Swami has to say here:

“Kumara-naradadisv adhikarikesu yathopayogam amsah-kalavesah !
Tatra kumaradisu jnanavesah !
Prthvadisu sakty-avesah !
Krsnas tu bhagavan saksat NarayaNa eva !

Meaning: Kumar, Narada etc are ansha avtaras. Among Ansha avtaras, Kumar etc are gyaanaavesha. King Prithu etc. are Shakti-aavesha. Krishna is Bhagwaan Narayana himself.

Sridhar swami establishes Krishna as poorna avtara of NarayaNa, distinguishing him from the ansha avtaras mentioned in the earlier shlokas. 

Not accepting SB 1.3.23

Althogh 1.3.23 clearly says Krishna as 20th avtaara, they don’t accept it. Argument given is, “facts meant to emphasized is placed later and is of more value than previous facts“.

Do they even realize that it contradicts with the very concept of Paribhasha Sutra which is a part of verse found in beginning of the text? If second logic is accepted, Paribhasha Sutra turns of Zero Value.

Purv Mimansha 6.5.54

Bteween two contradictory expiatory injunctions, a later one is of greater force and sublates the earlier one.

REPLY:

There is no contradiction at all. The shlokas SB 1.3.23 and SB 1.3.28 are not contradictory but gives similar meanings. 1.3.23 says Krishna is avtaara of Vishnu while 1.3.28 says he is Purna avtaara of God, different from Amsha avtaars.

If you want to take only later parts as more authentic, I would go for 11th and 12th Skandha.

SB 12.12.2: Shuka says that so far I have narrated various leelas of VISHNU.

12.12.2 suta concludes as leela of vishnu

or, When Mahavishnu Says Krishna that You are my amsha:

10.79.58 mahavishnu and Krishna

For more pramans from Srimad bhagwatam:

Study: Krishna and Vishnu (In Srimad Bhagwatam)

Krishna and Vishnu (4 handed form)

Krishna and Vishnu (The husband of lakshmi)

Next, Madhvacharya talks about Black and white hairs of Vishnu incarnating as Krishna and Balarama….. that is subject matter of our next post. (And of course white hairs don’t mean old age. The refutation of Jiva Goswami saying that Brahman never gets old doesn’t hold ground. Brahman is limitless. He is poorna in all aspects. In that context, denying that Brahman can’t have white hairs isn’t really the words of wisdom.

Reply to a refutation

//The plural issue does not arise for Sri Jiva Goswami because he says that the word ‘tu’ splits the sentence. That means eta ca amsa kala pumsa is one sentence, krsnas tu bhagavan svayam is another. So now what to do with the indrari vyakulam lokam? he says that part goes with the first sentence – you supply ‘ete ca’ to that sentence – ete goes with mrdayanti. This is allowed by purva mimamsa.//

This explanation is very much faulty. He means to split like:

“eta ca amsa kala pumsa,  indrari vyakulam lokam mrdayanti yuge yuge, krsnas tu bhagavan svayam”

“These are amsha and kala. They incarnate in every yuga to give protection. But Krishna is swayam Bhagwan.”

But here is the issue with this explanation. ‘Ete’ includes even Krishna. This is evident in the shloka 23:  “एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भ‍रम् ॥ ”

Not only that, but your explanation would also mean that Krishna doesn’t do ‘aashrita-rakshanam‘ (protection of those who surrender to him) and thus brings fault to Krishna.

Thus, ‘ete’ refers to the ansha avtaras like Kumara, Prithu, Narada, etc. Mridayanti applies for all the forms of Narayana. In poorna avatara like Rama, Krishna, Varaha, Narasimha, etc., and also as ansha-avatars like Narada, Kumaras, Prithu, Kapila, etc. 

swayam bhagwan

The term ‘swayam bhagwan’ appears at multiple places in Srimad Bhagwatam itself:

For Vamana murti:

SB 5.24.27: तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

For Bhagwan Vaikuntha SB 8.5.4:

पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठै: सुरसत्तमै: ।
तयो: स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान्स्वयम् ॥ ४ ॥

For Bhagwan Dhanvantari murti in SB 2.7.21:

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ति-
र्नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति ।

For Bhagwan Vishnu in SB 7.1.1:

सम: प्रिय: सुहृद्ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् ।
इन्द्रस्यार्थे कथं दैत्यानवधीद्विषमो यथा ॥ १ ॥

Thus, we can understand that using (or misusing) the words ‘swayam-bhagwan’ from a verse dedicated to Krishna, while ignoring others is nothing but bias.

Bhagwan is used only for Krishna

This is nothing but a childish argument. SB 11.15.16 says that the meaning of the word Bhagwan is NARAYANA.

नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते ।
मनो मय्यादधद् योगी मद्धर्मा वशितामियात् ॥ १६ ॥

Stay tuned.

Adiyen Ramanuja dasan

References:

  1. http://www.ramanuja.org/sv/bhakti/archives/apr2000/0185.html
  2. htmlhttp://www.dvaita.org/shaastra/gita/bg1041.html
  3. http://madhwaprameyamahodadhi.blogspot.com/2014/06/krishnastu-bhagavan-svayam.html
  4. Srimad Bhagwatama bhashya of Veer-Raghavacharya
  5. https://archive.org/details/SrimadBhagavatamCanto01withMultipleSanskritCommentaries/page/n195/mode/2up?view=theater

प्रपत्ति (शरणागति)

प्रपत्ति (शरणागति, न्यासं, आत्मसमर्पण, आत्म-निक्षेपं, भरन्यासम)

जब व्यक्ति यह समझता है कि वो खुद अपनी रक्षा करने में असमर्थ (कर्म, ज्ञान एवं भक्ति से हीन) है और भगवान के अलावा कोई और उसकी रक्षा करने में समर्थ नहीं हैं तो वह भगवान को असहाय भाव में रक्षा करने को पुकारता है। मन कि इस अवस्था को को शरणागति (शरणं आगति) कहते हैं। अपनी हार स्वीकार कर भगवान को उपाय बनने की विनती करना ही उपाय है। ‘उप समीपे अयते इति उपायः’। जो लक्ष्य के करीब ले जाए उसे उपाय कहते हैं। शरणागति में तत्त्व नारायण हैं, पुरुषार्थ भी नारायण हैं और हित (उपाय) भी नारायण ही हैं।

अहमस्य अपराधानाम् आलयः अकिंचनोगति: ।

     त्वमेव उपाय भूतो मे भव इति प्रार्थनामति: शरणागति:।।

     शरणागति इति उक्त्वा सा देवेऽस्मिन प्रयुज्यताम्। (अहिर्बुध्व संहिता)

अपनी आत्मा को परमात्मा को सौंप देना ही शरणागति (आत्म-निक्षेप) है।

आत्मा आत्मीय भरण्यासो हि आत्मनिक्षेप उच्यते। (लक्ष्मी तंत्र 17.29)

प्रपत्ति दो मूल धातु से बना है- ‘प्र’ और ‘पद’। ‘प्र’ का अर्थ है ऊँचा और ‘पद’ यानि कदम। अर्थात सर्वोच्च की ओर कदम बढ़ाना ही प्रपत्ति है।

प्रमाण

  1. नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो, न मेधया न बहुना श्रुतेन।

        यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः, तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूँ स्वाम्॥

{मुण्डक उपनिषद (3.2.3) और कठोपनिषद (1.2.23)}

लघु सिद्धांत में रामानुज स्वामीजी, इस श्लोक की व्याख्या करते हुए लिखते हैं:

यथा अयं प्रियतमः आत्मानम् प्राप्नोति, तथा भगवान स्वमेव प्रयतत इति भगवतैव उक्तं।

अर्थ: जैसे हम अपने प्रियतम को स्वयं प्रयत्न कर प्राप्त करते हैं, वैसे ही भगवान स्वयं, अपनी निर्हैतुक कृपा से, शरणागत जीवात्मा को अपना लेते हैं।  एक शरणागत को भगवत-प्राप्ति हेतु अपनी ओर से कोई प्रयत्न नहीं करना चाहिए क्योंकि ऐसा करना भगवान की निर्हैतुक कृपा में बाधा होगा।

  1. यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै ।

        तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ॥ – (श्वेताश्वतरोपनिषत् 6-18)

जो श्रृष्टि के आरम्भ में ब्रह्मा को उत्पन्न करता हैऔर जो उसके लिये वेदों को प्रवृत करता है, अपनी बुद्धि को प्रकाशित करने वाले उस देव की मैं मुमुक्षु शरण ग्रहण करता हूँ।

  1. अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः।

      तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः।। (गीता 8.14)

जो पुरुष मुझ में अनन्य-चित्त होकर सदा ही निरंतर मुझ पुरुषोत्तम को स्मरण करता है, जो मेरे साथ निरंतर संपर्क चाहता है, उसे मैं सहज ही प्राप्त हो जाता हूँ।

अहं सुलभ’ की व्याख्या करते हुए स्वामीजी लिखते हैं: अहम् एव प्राप्यः न मद्भाव ऐश्वर्यादिकः

मैं एकमात्र वस्तु हूं जो वह प्राप्त करना चाहता है और न कि मेरे किसी भी तरीके की संप्रभुता आदि। मैं उससे बहुत प्रिय हूं, वह मुझे याद किए बिना खुद को बनाए रखने में असमर्थ है। मैं उसे खुद को प्राप्त करने के लिए आवश्यक भक्ति अभ्यास में पूर्ण परिपक्वता प्राप्त करने की क्षमता प्रदान करता हूं।

तात्पर्य चन्द्रिका में स्वामी वेदांत देशिका ‘अहमेव’ शब्द की व्याख्या करते हुए लिखते हैं:

परमकारुणिकस्य ममैव अयं भर इति अभिप्रायः

  1. राम चरम श्लोक (रामायण युद्धकाण्ड 18.33)

जब विभीषण अपना सब कुछ त्यागकर भगवान की शरण में आते हैं तो भगवान ने शरणागति-मार्ग की व्याख्या करते हुए कहा:

‘सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते | अभयं सर्व भूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ||’

जो एक बार भी मेरी शरण में आकर ‘मैं तुम्हारा हूँ’ ऐसा कहकर मुझसे अभय चाहता है, उसको मैं सब भूतों का अभयदान देता हूँ, यह मेरा व्रत है।

  1. कृष्ण चरम श्लोक (गीता 18.66)

    भगवान ने गीता में पहले कर्म-योग, उसके बाद ज्ञान योग और फिर भक्ति योग की विस्तृत व्याख्या की। सभी प्रकार के योगों के बारे में भगवान से सुनने के पश्चात अर्जुन ने अपनी असमर्थता व्यक्त की तो भगवान ने आखिरी उपदेश दिया:

सर्व धर्मान परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज |

अहं त्वा सर्व पापेभ्यो मोक्षिष्यामी मा शुचः||

सभी उपायों (कर्म-योग, ज्ञान योग, भक्ति योग) को त्यागकर मेरी शरणागति करो, मैं तुम्हारे सभी पापों को नष्ट कर तुम्हें मोक्ष प्रदान करूँगा|

  1. लक्ष्मी तंत्र (१७.१००)
  2. शरणागतिः इति उक्त्वा सा देवे अस्मिन प्रयुज्यताम।

         इदं तितिरिष्टाम पारं सर्वे नाश्यन्ति तातक्षनात।। {अहिर्बुधन्य संहिता (37.3)}

  1. (स्त्रोत रत्न. 22)

    न धर्म निष्ठो, न च आत्मवेदी; न भक्ति माम त्वात चरणारविन्दे। अकिंचनो अनन्यगति शरण्यं, त्वत पाद मूलं शरणम् प्रपद्ये ।।

हे प्रभो! मैं न निष्ठापूर्वक धर्म का पालन (कर्म-योग) करनेवाला हूँ और न आत्म-तत्त्व (ज्ञान-योग) का ज्ञाता हूँ। न आपके चरण कमलों की भक्ति में संपन्न हूँ, न कोई अन्य साधन प्राप्त करने में समर्थ हूँ। असहाय अवस्था में, अन्य कोई गति न होने के कारण, आपके चरणतल में शरणागति करता हूँ।

  1. कोटि विप्र वध लागहिं जाहूं। आये शरण ताजऊँ नहीं ताहू।।

       सनमुख होई जीव मोहि जबहीं। जन्म कोटि अध नासहिं तबहीं।(रामचरितमानस)

यहाँ सन्मुख होने का अर्थ शरणागति है|

उपाय को दो भागों में वर्गीकरण किया गया है:

१) साध्योपाय: वह उपाय जो हमारे द्वारा स्थापित किया जाये और हमारे द्वारा क्रियाशील हो। इसे स्वगत स्वीकारा भी कहते हैं क्योंकि इस उपाय में हम अपने प्रयत्नों द्वारा भगवान तक पहुँचने का प्रयत्न करते है। उदाहरण स्वरुप बांदरी का बच्चा जो स्वयं उछलकर अपने माँ को पकड़ता है। इसलिए इस उपाय को मर्कट-किशोर-न्याय भी कहते हैं। कर्म योग, ज्ञान योग और भक्ति योग साध्योपाय है।

images (1)

२) सिद्धोपाय: वह उपाय जो पहले से स्थापित है और हमें सिर्फ उसका चुनाव करना है। इसे परगत स्वीकारा भी कहते हैं क्योंकि इस उपाय में हमारे भगवान तक पहुँचने का उत्तरदायित्व भगवान पर ही होता है और भगवान ‘सत्य-संकल्प’ हैं, कभी भी अपनी जिम्मेदारी से नहीं चूकते। उदाहरण स्वरुप बिल्ली का बच्चा जिसे पकड़कर ले जाने की जिम्मेदारी स्वयं बिल्ली की है। इसलिए इस उपाय को मर्घर-किशोर न्याय भी कहते हैं। शरणागति सिद्धोपाय है। शरणागति भी भक्ति ही है पर भक्ति योग में भक्ति उपाय है और शरणागति में स्वयं भगवान ही उपाय हैं। एक शरणागत कर्म, ज्ञान, भक्ति सबका अनुशीलन करता है पर उपाय के तौर पर नहीं बल्कि सिर्फ भगवान के मुखोल्लाष के लिये। इस मार्ग में सफलता कि १०० फीसदी गारंटी है क्योंकि बांदरी का बच्चा शायद चूक भी जाए अपनी माँ को पकड़ने में, पर बिल्ली अपने बच्चे को सुरक्षित उस पार करने में कभी नहीं चुकती। यह उपाय खास तौर पर अयोग्य, लाचार और सभी साधनों से हीन साधकों के लिये है।

images

भक्ति योग के कर्म और ज्ञान योग दो अंग हैं। ज्ञानयुक्त कर्म ही भक्ति की ओर ले जाता है। भक्ति योग में मन, बुद्धि और शरीर निर्बाध भगवान की ओर होने चाहिए (अनन्य चिंतयतो माम; सततं कीर्तयन्तो माम)। प्रपत्ति मार्ग की सबसे बड़ी परेशानी यह है की मानसिक रूप से एक शरणागत के ढाँचे में ढलना मुश्किल है और दूसरा यह की हमें शरण्य (भगवान) के प्रति यह अटूट श्रद्धा होनी चाहिए की वो अवश्य हमारी रक्षा करेंगे। लेकिन एक बार शरणागत होने के बाद आगे का मार्ग अत्यंत सुगम हो जाता है।

उदाहरणस्वरुप छत पर जाने के दो उपाय हैं। एक तो सीढियों के द्वारा और दूसरा लिफ्ट से। सीढ़ी से चढ़ना साध्योपाय है क्योंकि व्यक्ति को अपने सामर्थ्य पर भरोसा है। लिफ्ट के द्वारा जाना सिद्धोपाय है क्योंकि लिफ्ट का उपयोग करने का अर्थ ही है की हमने अपनी हार स्वीकार कर ली है कि हम अपने स्वयं के प्रयास से छत पे चढ़ने में असमर्थ हैं और दूसरा की हम जल्दी से जल्दी छत पे जाना चाहते हैं। इस उदाहरण में लिफ्ट भगवान हैं और लिफ्टमैन गुरु। हमें लिफ्ट और लिफ्टमैन पर पूर्ण विश्वास होने की जरुरत है।

अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम। तस्मातकारुण्यभावेन रक्ष रक्ष परमेश्वर।।

शरणागत होने के लिये पूर्वापेक्षा

यूँ तो सभी तरह से अयोग्य होना ही सबसे बड़ी योग्यता है प्रपत्ति में, फिर भी आचार्य कुछ पूर्वापेक्षा बताते हैं| ये पूर्वापेक्षा को उपाय मान लेना भारी भूल होगी| भगवान को रक्षक/उपाय स्वीकार करना चेतन का चैतन्य-कार्य है| इसके बिना भगवान रक्षा नहीं करते:

1) स्वाधिष्ठे अनन्यसार्थे (निराश्रयता):-

  1.  आकिंचन्यम: शरणागति ‘अहंकार, ममत्व और स्वातंत्र्य’ का त्याग है। इस दुनिया में कोई भी व्यक्ति अपनी हार स्वीकार करने को तैयार नहीं है। हर व्यक्ति अपने-अपने अलग अलग प्रकार के अभिमान के साथ जी रहा है। अहंकार त्याग करने की मुश्किल के कारण ही शरणागति मुश्किल दृष्टिगोचर होती है। हमें यह स्मरण रखना चाहिए की सर्वोत्तम तत्त्व क्या है, सर्वोत्तम पुरुषार्थ क्या है और उसका उपाय क्या है। अगर मैं अपने प्रयासों से मोक्ष प्राप्त करने में सक्षम होता तो कई हजार वर्ष पहले ही कर चूका होता। आकिंचन्यम का अर्थ है अपने आप को कर्म, ज्ञान और भक्ति से हीन समझना और पछताते हुए भगवान से उपाय बनने की प्रार्थना करना। “हे श्रीमन नारायण! मैं सभी साधनों से हीन हूँ पर मैं आपके दिव्य धाम में आपके नित्य कैंकर्य की प्रार्थना करता हूँ कृपया अपने अहैतुकी कृपा से मुझे मोक्ष प्रदान करें।
  2. अनन्य-गतित्वं : इस बात का पूर्ण विश्वास की भगवान के अलावा कोई और हमारी मदद नहीं कर सकता। लोकाचार्य स्वामी बताते हैं की यदि पिता रक्षक होते तो हिरण्यकशिपू ने प्रह्लाद की रक्षा की होती। यदि माता रक्षक होती तो कैकेयी ने भरत की रक्षा की होती, यदि भाई रक्षक होता तो रावण ने विभीषण की रक्षा की होती। यदि पति रक्षक होते तो द्रौपदी के पाँच महाबली पतियों ने उनकी रक्षा की होती। यदि हम स्वयं अपने रक्षक होते तो गजराज ने ग्राह से स्वयं की रक्षा की होती। इन सभी की रक्षा श्रीमन नारायण ने ही की इसलिए श्रीमन नारायण ही एकमात्र रक्षक हैं। अन्य देवताओं के पास इस भाव से जाना की वो हमारी रक्षा करेंगे, यह शरणागति के प्रतिकूल है। शिव, इंद्र आदि देवता स्वयं संसार-मंडल में फंसे हैं अपनी रक्षा के लिये श्रीमन नारायण पर आश्रित हैं।

2) महाविश्वास : श्रीमन नारायण पर यह पूर्ण विश्वास की वो अवश्य ही हमारी रक्षा करेंगे। अगर महाविश्वास न हो तो फिर शरणागति का अर्थ ही क्या है।

उपजई राम चरण विश्वासा, भवनिधि तरहीं नर बिनहिं प्रयासा

संसारकूपे पतितोऽत्यागाधे, मोहान्धपूर्णे विषयाभितप्ते।

करावलम्बं मम देहि विष्णो, गोविन्द दामोदर माधवेति।।

हे गोविन्द! दामोदर! माधव! मैं मोह रूपी अंधकार से व्याप्त और समस्त विषयों की ज्वाला (दावाग्नि) से संतप्त इस संसार रूपी गहरे कुएँ में पड़ा हूँ। हे विष्णो! आप मेरा हाथ पकड़कर इस कुएँ से बाहर निकालिए। मुझे अपने हाथ का सहारा दीजिये, मैं अपने प्रयत्न से बाहर नहीं निकल सकता।

सवाल) भगवान हमारे ‘उपाय’ बनने को क्यों तैयार होंगे?

उत्तर): जीवात्मा एवं भगवान के मध्य स्वं-स्वामी सम्बन्ध है| भगवान मालिक हैं एवं जीव उनका माल है| मालिक का कर्तव्य है अपने माल के दोषों को दूर कर उसे प्राप्त करना| किन्तु भगवान तब तक हमें प्राप्त करने में विलम्ब करते हैं, जबतक हम स्वयं उन्हें उपाय न स्वीकार कर लें| यही हमारे ज्ञान का उपयोग है|वस्तुतः, शरणागति भी भगवद-कृत है|अनादि काल से भगवान के प्रयत्नों का ही फल है कि जीव के ह्रदय में भगवान के प्रति अद्वेष उत्पन्न हो जाता है| फिर धीरे धीरे जीव भगवान के अभिमुख होता है| जीव के अभिमुख होने पर भगवान उसे साधू-समागम प्रदान करते हैं| ऐसे जीवात्मा को जब भगवान गर्भकाल में जायमान-कटाक्ष प्रदान कर देते हैं, तब वो मुमुक्षु हो जाता है| ऐसे मुमुक्षु को आचार्य के शरण में शरणागति करवा कर भगवान उस जीव को मोक्ष प्रदान करते हैं|

भगवान हमेशा ही हमारे उपाय बनने को उत्सुक रहते हैं पर हमें अपने बल, बुद्धि और सामर्थ्य पर विश्वास होता है। हम भगवान से पृथक हो इस संसार का आनंद लेना चाहते हैं, इसलिए भगवान हमारे ‘उपाय’ नहीं बनते। जबतक हम अपनी हार स्वीकार कर भगवान से असहाय अवस्था में प्रार्थना नहीं करेंगे तबतक भगवान हमारे उपाय कैसे बन सकते हैं।

(नारायण अखिलगुरो भगवन नमस्ते)। (गजेन्द्र स्तुति)

कृष्ण! कृष्ण! महायोगिन्! विश्वात्मन! विश्वभावन। प्रपन्ना पाहि गोविन्द कुरुमध्येवासीदतीम्। (द्रौपदी स्तुति)

कोई कंजूष से महा-कंजूष व्यक्ति ही क्यों ना हो, यदि कोई भिखारी उसका चरण पकड़ ले तो वह कुछ न कुछ भीख अवश्य देगा तो फिर अपार-वात्सल्यमय भगवान हमारे उपाय बनने को तैयार क्यों नहीं होंगे। एक मालिक अपने कर्मचारियों को उनके योग्यता के अनुसार ही वेतन देता है पर यदि कोई उसके आगे दंडवत हो जाये और अपनी लाचारी जताए तो मालिक बिना किसी योग्यता के कुछ रुपये अवश्य देगा। इसी तरह हमारे कर्म, ज्ञान और भक्ति हीन होने के वावजूद भी हमें मोक्ष अवश्य प्रदान करेंगे अगर हम उनके चरणों का आश्रय लें। ऐसा स्वयं भगवान की प्रतिज्ञा है.

जिस तरह एक बछड़ा के धूल में लिपटे होने के वावजूद गाय उसे चाट-चाटकर साफ करती है, उसी प्रकार भगवान भी अपने शरणागतों के दोष और पूर्व के संचित पाप नहीं देखते।

श्रीरामायण में उपवर्णित है;
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ।

कथंचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति ।।
इस पद्य में “कथंचित्” शब्द बड़ा मार्मिक है। सर्वभूतसुहृत् होने के कारण हमेशा सबका कल्याण करने की ही राह देखते रहते हैं । परन्तु बेचारा यह संसारी जीव आसुरी प्रकृति वाला होकर भगवान से दूर दूर ही रहते हुए आपसे दिये जाने वाले पुरुषार्थ लेने को भी तैयार नहीं होता है। तथापि भगवान ऐसे दुरभिमानियों को छोड़ नहीं सकते हैं अत: आप इनको भी सुधारने की कोशिश करते रहते हैं। मगर खेद की बात है कि सुधारने की अपेक्षित अत्यन्य मात्रा का पुण्य भी इनमें कदाचित् मिलता नहीं। ऐसी दशा में भी भगवान हताश नहीं होते हैं परन्तु इनकी जन्मपरंपरा में ढूँढते हैं कि इनमें ऐसा कोई पाप भी मिलेगा, जो किसी तरह से पुण्य कहना सकेगा ।
1. तथाहि शायद ये पापी हमेशा परहिंसा करते हुए उसके बीच में अकस्मात् एक भगवद्भागवत शत्रु का भी संहार किये होंगे, तब भगवान मानेंगे कि यह तो आश्रित जन विरोधि निरसन रूप बड़े पुण्य का काम हो गया ।
2. अथवा जेब को काटने के लिए हमेशा जनता के पीछे पड़ने वाला एक चोर किसी पैसे वाले के साथ भगवान के मन्दिर में घुस गया होगा, जब भगवान मानेंगे कि यह तो मेरे मन्दिर में आने वाला मेरा भक्त है ।
अथवा
3. अपनी खेती में चरने वाली गाय को मारने के लिए, भय से दौड़ती हुई के पीछे दौड़ते, एक घातुक अकस्मात् एक मन्दिर के चारों तरफ फिरा होगा, जिसका भगवान ऐसा अर्थ करेंगे कि यह तो मेरी परिक्रमा करने वाला महात्मा है।
अथवा
4. एक भगवद्द्द्वेषी नास्तिक भगवान का नाम लेकर निंदा किया होगा, अथवा अपने बन्धु मित्रादियों को पुकारते हुए, अजामिल की तरह, भगवन्नाम का उच्चारण किया होगा, जिसको देखकर भगवान मानेंगे कि यह तो मेरा नाम संकीर्तन करने वाला संत है ।
अथवा, एक पामर पहाड़ों को गिनते हुए, दूसरे पहाड़ों के साथ शेषाद्रि, सिंहाद्रि, यादवाद्रि इत्यादियों को भी गिना होगा, तब भगवान कहेंगे कि यह तो मेरे क्षेत्रों का नाम लेने वाला साधु है ।
अथवा
5. कितने साधु महात्मा लोग दिव्यदेश यात्रा करते हुए, जंगल में जाते रहते हैं, उनको लूटने के लिए एक चोर भी उधर आ पहुँचे, परन्तु ठीक उसी वक्त दूसरा एक चोर दैवयोग से उसी रास्ते से निकला होगा, जिसको देखते ही पहला चोर भय के मारे भाग गया होगा; तब भगवान कहेंगे कि यह (दूसरा चोर) तो मेरे भक्तों की रक्षा करने वाला उपकारक है।
अथवा
6. कभी परोपकार नहीं करने वाला एक कंजूस मानव, अपनी खेती में लहसुन, चड्स आदि को रोपकर यंत्र की मदद से दूर के कुँए से पानी खिंचवाकर सिंचाते होगा और उस समय में उस रास्ते में यात्रा करने वाले कतिपय महात्मा लोग गरमी से संतप्त होकर पानी को ढूँढते हुए उस पानी को देखकर उसमें अपने हाथ पैर धोकर किंचित् प्रसन्न हुए होंगे, जिसको देखकर भगवान समझेंगे कि यह तो मेरे भक्तों के दुःख को दूर करने वाला महापुरुष है ।
अथवा
7. द्यूत व्यभिचार इत्यादि दुर्विषय में लग्न कतिपय धूर्तलोग अपने ‘कुकाम के लायक एक एकांत मकान को बँधवाकर रखे होंगे; जहाँ पर वर्षा के समय में यात्रार्थी कतिपय भक्त लोग अकस्मात् आकर एक रात आराम किये होंगे, जिससे भगवना बोल उसी व्याज से उठेंगे कि ओह ! मेरे भक्तों के विषय में इन्होंने कैसा उपकार किया !
इस तरह से इस चेतन से किये जाने वाले आकस्मिक एवं अन्यार्थ कामों को भी ढूँढकर उनको पुण्य मानते हुए उसको अपने में अद्वेष, आभिमुख्य इत्यादियों को देकर, धीरे-धीरे उसको भक्त बनाकर, अन्त में उसको परमपद ले जाने से भगवान कृतज्ञ बिरुदधारी होते हैं।

सवाल) क्या शरणागति उपाय है?

उत्तर) वास्तव में शरणागति उपाय नहीं योग्यता (व्याज) है। उपाय तो केवल श्रीमन्नारायण की अहैतुकी कृपा है। चेतन होने के कारण हमसे यह अपेक्षा है कि हम भगवान को उपाय एवं उपेय मान अपनी रक्षण का भार उन्हें सौंप दें|

सवाल) क्या कोई भी शरण्य बन सकता है?

उत्तर) एक आदर्श शरण्य के पास निम्न दो गुण होने चाहिए:

१) परत्वं : जिसके जोड़ का दूसरा कोई न हो।

२) सौलभ्यम: जो सर्व-सुलभ हो ( भगवान अन्तर्यामी, अर्चा और आचार्य के रूप में सर्व-सुलभ हैं)

सवाल) क्या शरणागति कोई भी कर सकता है?

उत्तर): हाँ। शरणागति में जाति, कुल, रंग, जन्म आदि का कोई भेद नहीं है। शबरी (शूद्र वर्ण में जन्म); निषाद, सुग्रीव (बन्दर), विभीषण (राक्षस), विदूर (दासीपुत्र) इत्यादि उदाहरण हैं।

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। 

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ।। (गीता 9.73)

“हे अर्जुन! स्त्री, वैश्य, शूद्र तथा पापयोनि चाण्डाल आदि, जो कोई भी हो; वे भी मेरी शरण में आकर परमगति को ही प्राप्त होते हैं”।

आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया।

                                      विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयं।। ( रामायण युद्धकाण्ड 18.34)

हे वानरश्रेष्ठ सुग्रीव! वह व्यक्ति विभीषण हो अथवा स्वयं रावण भी हो, तो भी उसको ले आओ, मैं उसे अभी अभयदान दे दूँगा।

शरणागति के 6 अंग

आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनं ।

रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्वे वरणं तथा ।

निक्षेपणमकार्पण्यं षड्विधा शरणागतिः ॥

१) भगवान के अनुकूल कर्म करना

२) भगवान के प्रतिकूल कर्म का परित्याग

३) यह विश्वास की भगवान अवश्य हमारी रक्षा करेंगे

४) भगवान से शरणागति की प्रार्थना करना, दैन्यभाव (गोप्तृत्वे वरणं)

५) स्वयं को कर्म, ज्ञान और भक्ति से हीन समझना (कार्पण्यं)

६) आत्मा जो की भगवान की सम्पत्ति है, भगवान को वापस सौंप देना।
कहानी: परकाल सूरी आलवार एक बार जब शालिग्राम गए थे, जहाँ विश्व का सबसे गहरा दर्रा है, उन्होंने देखा की दो कीड़े आपस में बात कर रहें हैं। पहले कीड़े ने कहा मैं दर्रे के उस पार सामने वाली पहाड़ी पे जाउँगा। दुसरे कीड़े ने मानने से इनकार कर दिया। एक कीड़े की आयु ही कितनी होती एक पहाड़ से उतरकर दूसरे पहाड़ पर चढ़ने में तो उसके कई जन्म बीत जायेंगे। दोनों में शर्त लगी। पास ही एक शेर छलाँग लगाने को था। उस कीड़े ने अपने को उसके पैरों के सामने कर लिया और वो शेर के पैर से चिपका हुआ उस पार चला गया। यही शरणागति है। सभी प्रकार से मोक्ष के अयोग्य होने के वावजूद भी अगर हम श्रीमन नारायण के चरणों का आश्रय लें तो श्रीमन नारायण अवश्य ही हमें परमपद देंगे।

टिप्पणी:- नारायण के प्रति कोई भी शरणागति बिना श्री (महालक्ष्मी माता) के पूर्ववर्ती शरणागति के सफल नहीं होती।

‘श्री’ शब्द महालक्ष्मी मैया को सूचित करता है, यह श्री सूक्तं से स्पस्ट है| हम माता महालक्ष्मी के माध्यम से भगवान नारायण की शरणागति करते हैं| वात्सल्यमयी माता (लक्ष्म्या सह हृषिकेश: देव्या कारुण्यरुपया) अपने पुत्रों को उसके दोषों समेत अपनाती हैं और हमारे अनर्थों को नष्ट कर, भगवान के समक्ष हमारे शरणागति कि सिफारिश करती हैं| माता के इस गुण को ‘पुरुषकारत्वं’ भी कहते हैं|

श्री शब्द का निम्न ३ अर्थ बताये गए हैं: (श्रिञ्- सेवायाम्, श्रृ-श्रवणे, शृ-हिंसायाम्, शृ-विस्तारे’)

१) श्रयते श्रीयते इति श्रियः

जो भगवान का आश्रय लेती हैं एवं जीवात्माओं को आश्रय प्रदान करती ।

२) श्रुणोति श्रावयति इति श्रियः

जो जीवात्माओं के प्रार्थनाओं को सुनती हैं एवं भगवान को सुनाती हैं (बाधा चढ़ा कर) ।

३)शृणाति शृृणाति इति श्रियः

जो हमारे पापों सहित संचित कर्मों को नष्ट करके हमें निर्मल बनाती हैं एवं हमारे गुणों का वर्धन करती हैं ।

आकर चार लाख चौरासी। जोनि भ्रमत यह जीव अविनाशी।।
फिरत सदा माया कर प्रेरा। काल कर्म सुभाव गुन घेरा॥
कबहुँक करि करुना नर देही। देत ईस बिनु हेतु सनेही॥
भगवान अपनी अपार करुणा से आत्मा को देह, इन्द्रियां, बुद्धि प्रदान करते हैं ताकि हम मोक्ष के पथ में अग्रसर हों|
हम अपने शुभ-अशुभ संस्कार से अनंत काल से इस संसार में भटक रहे हैं। कितनी बार आम के पेड़ से फल बने, फल से फिर गुठली और गुठली से फिर से आम। यह कब से हो रहा है इसका कोई दिन या तारीख बताने वाला नहीं है।

maxresdefault.jpg

तत्त्व, हित, पुरुषार्थ

तत्त्व क्या है, जीवन का लक्ष्य (पुरुषार्थ) क्या होना चाहिए? उपाय (means) क्या है लक्ष्य प्राप्त करने का??

तत्त्व, हित, पुरुषार्थ

एक बार की बात है, एक राजा प्रमोद करने हेतु वन में गया पर उसका छोटा-सा बच्चा वन में कहीं खो गया। शिकारियों के समाज ने उसे पाला-पोसा और वह बच्चा शिकारियों के बीच बड़ा हुआ। एक बार शहर का एक व्यक्ति वन से जा रहा था तो उसने उस बालक को देखा जिसकी हरकतें तो बिल्कुल शिकारियों के जैसे थी पर रंग-रूप में वह बाकियों से बिल्कुल अलग था। उसने पूछताछ की तो पता चला की इस बालक को वन में अकेला पाया गया था। उस व्यक्ति को समझते देर न लगी की यह राजा का ज्येष्ठ पुत्र ही है। उसने राजकुमार से बात की तुम वास्तव में राजकुमार हो और राजा की अपार सम्पत्ति के उत्तराधिकारी। बालक को विश्वास नहीं हुआ और वह अपने साथियों के साथ खेलने लगा। उस व्यक्ति ने अपने तर्कों से बालक को समझाया तो बालक को समझ में आ गया की वो वास्तव में राजकुमार ही है। वो छोटी सी सम्पत्ति और छोटे से समाज में ख्याति के लिये संघर्ष कर रहा था जबकि राजा की असीमित सम्पत्ति और सुख-शांतिमय जीवन उसे बस राजा का पुत्र बन जाने मात्र से मिल जायेगा। बालक अपने पालकों का आशीर्वाद लेकर राजमहल की ओर दौरा। राजा को खबर मिली तो उसने रास्ते में फूल बिछवा दिए और अपने पुत्र को कलेजे से लगा लिया। ये उदाहरण स्वामी वेदांत देशिका अपने ‘रहस्य-त्रय सारम्’ में देते हैं।

हम सभी उस परमात्मा की संतान हैं पर अपने दिव्य आनंद और दिव्य सम्पत्ति को न केवल छोड़ दिया है अपितु उसका हमें एहसास भी नहीं है। भौतिक संसार एक जेल की भाती है और प्रकृति के तीन गुण इसकी बेड़ियाँ हैं। हम सभी ए-ग्रेड कैदी बनकर खुश हैं या उसके लिये हड्डी-तोड़ मेहनत कर रहें। पर कैदी तो आखिर कैदी ही है चाहे वो आईएएस कैदी हो या विद्वान कैदी। बुद्धिमान व्यक्ति वही है जो इस जेल के बाहर जाने की सोचता है। गुरु हमें इस बात का ज्ञान दते हैं की हम वास्तव में इस जेल के निवासी नहीं अपितु परमात्मा की असीम सम्पत्ति हमारे प्रतीक्षा में है। शाश्वत, ज्ञानमय और आनंदमय जीवन हमारी प्रतीक्षा कर रहा है। हम चेतन और शाश्वत हैं और जड़ एवं अशाश्वत प्रकृति से हमारा संबंध नहीं बल्कि चेतन, शाश्वत और आनंदमय परमात्मा से है। जीवात्मा और परमात्मा सजातिय हैं जबकि जीवात्मा और प्रकृति विजातिय।

नित्यो नित्यानाम चेतनस्य चेतानानाम, एको बहूनां यो विदधाति कामान।

गुरु हमें रहस्य-मंत्र देकर जेल से बाहर जाने का रास्ता बता देते हैं। जब हमें पूर्ण-विश्वास हो जाता है की हम वास्तव में भगवान के हैं तो अपने हम भगवान की शरणागति करते हैं और भगवान हमें वैकुण्ठ-धाम में बास देते हैं।

हम सभी अपने जीवन में अपनी रूचि के हिसाब से लक्ष्य निर्धारित करते हैं और लक्ष्य लक्ष्य तय करने के बाद लक्ष्य को प्राप्त करने का उपाय ख्होजाते हैं। इसे ही वेदांत की भाषा में ‘तत्त्व, हित, पुरुषार्थ’ कहते हैं। व्यक्ति जिस तत्त्व को यथार्थ मानता है, वैसा ही पुरुषार्थ (लक्ष्य) भी निर्धारित करता है और उसके बाद उपाय की तालाश करता है।

तत्त्व हित (उपाय) पुरुषार्थ (लक्ष्य)
१) अचित नौकरी,विवाह,रत्न, गाड़ी,महल,ब्यूटी-पार्लर इत्यादि ऐश्वर्यानुभवम (भौतिक सुख)
२) चित कर्म योग, ज्ञान योग कैवल्यानुभवं (आत्म-साक्षात्कार)
३) ईश्वर भक्ति योग, शरणागति कैंकर्यानुभवं (भगवत-साक्षात्कार)

अगर हम अचित (जड़) वस्तु को ही सच्चाई समझते हैं या अपने आप को चेतन जानने के बावजूद जड़ वस्तु को ही सर्वोत्तम मानते हैं तो हमारा पुरुषार्थ (लक्ष्य) होता है विषयों का भोग कर भौतिक सुख उठाना। भौतिक सुख के भी कई स्तर हैं। इन्द्रियों के सुख से उपर है मन का सुख और उससे उपर है बुद्धि का सुख और उससे भी ऊपर है अहंकार का सुख। जैसे भारत-पकिस्तान क्रिकेट मैच का आखिरी ओवर चल रहा हो और माँ हमें हमारा पसंदीदा खाना लेकर दे तो वो हमें नहीं रुचेगा क्योंकि मन का सुख इन्द्रियों के सुख से उपर है। बुद्धि का सुख उठा रहे वैज्ञानिक या शतरंज खिलाड़ी को इन्द्रियों या मन का सुख तुच्छ लगता है। अहंकार का सुख सबसे उपर है। मान लिया हमने महल तैयार किया या महंगी कार खरीदी तो उसका सुख हमें तबतक नहीं मिलेगा जबतक कोई आकर हमारे महल एवं कार की प्रशंसा ना करे या अपने से दूसरों की तुलना कर उसे तुच्छ न समझें। सुख वास्तव में महल, कार या गहनों में नहीं है क्योंकि ये सब तो अचेतन, ज्ञानहीन और निरानंद वस्तु हैं, सुख अहंकार को मिल रहा है।

जब व्यक्ति अपार भौतिक सुखों (पद, पैसा, प्रतिष्ठा, परिवार) के बावजूद शांति महसूस नहीं करता तो वह आत्म-चिंतन करता है। जब वह चेतन (आत्मा) को सर्वश्रेष्ठ समझता है तो आत्म-साक्षात्कार ही पुरुषार्थ बन जाता है और उपाय होता है कर्म-काण्ड या ध्यान-योग।

जब व्यक्ति यह महसूस करता है कि चेतन सर्वश्रेष्ठ तत्त्व नहीं अपितु वह ईश्वर के नियंत्रण में है तो भगवत-साक्षात्कार पुरुषार्थ बन जाता है। उपाय भक्ति या प्रपत्ति है जिसके बारे में विस्तार से अगले लेख में बताया गया है।

पञ्च-संस्कार: दीक्षा का अर्थ

“पञ्च संस्कार”

हमारे पूर्वाचार्यो के अनुसार, एक क्रिया-विधि है, जिसके द्वारा श्रीवैष्णव बना जाता है।  इस विधि को “संप्रदाय में दीक्षा” कहा जाता है। इसे ‘गुर्मुक’ होना भी कहते हैं। इसका अर्थ है गुरु, अग्नि एवं भगवान के समक्ष भगवान की शरणागति करना। पद्म पुराण में वैष्णव कि पहचान निम्न रूप में दी गयी है:

ताप: पुण्ड्र: तथा नाम: मंत्रो यागश्च पंचम:”(पद्म पुराण) विस्तृत अध्ययन के लिये निम्न लिंक को खोलें

दीक्षा

अर्थ-पंचक , श्री वैष्णव संप्रदाय का आधार

अर्थ पंचक का अर्थ है “पंच आधार” (जिसे आवश्यक रूप से समझा जाना चाहिए)।

प्राप्यस्य ब्रह्मणो रूपम्, प्राप्तस्य प्रत्यादात्तमन: ।
प्रप्तोपाय फलम् प्राप्ते:, तथा प्राप्ति विरोधि च ।।
वदन्ति सकला वेदाः, सेतिहास पुराणका: ।
मुनयेस्य महत्मान :, वेद-वेदान्त पारगा: ।।

अर्थ पंचक इस प्रकार हैं:

१) स्व-स्वरुप (जीवात्मा) : प्राप्तस्य प्रत्यादात्तमन:

२) पर-स्वरुप, परमात्मा-स्वरुप (ईश्वर, ब्रह्म) : प्राप्यस्य ब्रह्मणो रूपम्

३) प्राप्य-स्वरुप, उपेय-स्वरुप, फल-स्वरुप (पुरुषार्थ, लक्ष्य) :  फलम् प्राप्ते:

४) उपाय स्वरूप (साधन, हित) : प्रप्तोपाय

५) विरोधी स्वरुप (बाधाएं) : प्राप्ति विरोधि च

इसे आसान भाषा में इस प्रकार याद किया जा सकता है – YAHOO

Y- You (स्व-स्वरुप)

A- Access (पर-स्वरुप)

H- hita (उपाय स्वरूप)

O- objective (फल-स्वरुप) ;  O- obstruction (विरोधी स्वरुप)

विस्तृत अध्ययन के लिये निचे दिए गए लिंक को खोलें

arth-panchak

References:

https://srivaishnavagranthamshindi.wordpress.com/thathva-thrayam/